فارسی، زبان گفت‌وگوی جهان

بااین‌حال در سال‌های اخیر به‌ویژه در روز‌های پس از دو جنگ ۱۲ روزه و رمضان، این سؤال بیش از هر وقت دیگر اذهان را به خود مشغول کرده است که به‌راستی زبانی، چون فارسی صرف‌نظر از دیگر کارکردهایش، چقدر می‌تواند در ترسیم چهره‌ای ناب و واقعی از ایران نقش داشته باشد. در این گزارش، استاد بهاءالدین خرمشاهی و دکتر مریم حسینی به‌عنوان پژوهشگرانی حاذق و پرکار ضمن برشمردن دلایل خود، به این سؤال پاسخ داده‌اند. 

بهاءالدین خرمشاهی، حافظ‌شناس برجسته و پژوهشگر پیشکسوت درباره این‌که چرا در سال‌های اخیر نسبت به زبان فارسی توجه بیشتری صورت می‌گیرد، می‌گوید: بیش از ۶۰ سال است که در حوزه زبان‌شناسی، به‌خصوص زبان فارسی کار می‌کنم، با وجوداین برای خود من هم عجیب است که حجم توجه‌ها یا شاید بهتر بگویم، کنجکاوی‌ها نسبت به قابلیت‌های زبان فارسی، در این سال‌ها دوچندان شده است. شکی نیست که نگاه رسانه‌ها و اهل فن نسبت به چنین موضوعی قابل تقدیر است، اما سؤال قابل طرح این است که چرا به این زبان که کارکرد‌های تاثیرگذاری برای ما داشته است، تازه عنایت شده و طی سال‌های گذشته به آن شکلی که باید، به قدمت و ارزش‌های نهفته در این زبان پی برده نشده بود. 

زبان فارسی در ردیف یکی از زبان‌های پرفرهنگ جهان است

این مترجم قرآن‌کریم در پاسخ به این سؤال که اصولا توجه به زبان فارسی در شرایط فعلی چقدر می‌تواند در نگهداشت و از همه مهم‌تر، معرفی فرهنگ و هویت کهن ما به کشور‌های دیگر نقش داشته باشد نیز اضافه می‌کند: برپایی بزرگداشت‌هایی برای روز فردوسی و مناسبت‌هایی از این‌دست بی‌تاثیر نیست، ولی فراموش نکنیم که با پرداختن به هرکدام از این موضوعات، نباید در دام این پز‌ها بیفتیم و با اکتفا به گذشته پرافتخارمان، کاری برای حفظ این زبان انجام ندهیم. من برای زبان فارسی اهمیت زیادی قائلم و با انجام کار‌های علمی مثل نگارش کتاب‌های متعدد در این سال‌ها، احترام زیادی به این زبان گذاشته‌ام. طبیعی هم هست؛ به‌هرحال زبان فارسی در ردیف یکی از زبان‌های پرفرهنگ جهان است. به روایتی می‌گویند ۵۰ هزار دیوان به زبان فارسی موجود است که ۱۸ هزار دیوان در این بین، در شبه‌قاره ایران در قالب چاپ‌های سنگی چاپ شده‌اند و باقی به شکل پراکنده در کتابخانه‌ها (بلکه در ۲۰۰ کتابخانه) در سراسر جهان نگهداری می‌شوند. شواهد نشانگر آن است که زبان فارسی از قدمت طولانی و اهمیت زیادی برخوردار است. ولی معتقدم باید کارکرد‌های آن را بیابیم و در جهت مصرف جامعه امروز به کار بگیریم، وگرنه پرداختن به این موضوعات به‌تنهایی کمکی نخواهد کرد. خاطرم هست چند سال پیش مقاله‌ای نوشتم با عنوان: آیا با قلم می‌توان زندگی کرد؟ پاسخ به این سؤال روشن است، به‌خصوص در شرایط کنونی و سقوط تیراژ کتاب و مشکلات ناشران، قلم به خودی خود کاری از پیش نمی‌برد، درباره زبان فارسی هم همین‌طور است. باید پیش از هر چیز به این مسأله فکر کنیم که حفظ و معرفی زبان فارسی چقدر می‌تواند به بهبود وضعیت فرهنگی ما کمک کند. 

پاسداشت ذخایر ملی، قدم اول هویت‌سازی 

مؤلف کتاب «حافظ حافظه ما است» در پاسخ به سؤال دیگری درباره این‌که برخی بر این باورند می‌شود به مدد زبانی، چون زبان فارسی در مقابل هجوم بیگانگان ایستاد، نظر شما دراین‌باره چیست می‌گوید: در این زمینه باید واقع‌گرا بود؛ زبان مسلط امروز بر جهان، انگلیسی است و زبان دیگری نمی‌تواند در مقابل آن بایستد. ما به‌رغم گذشته درخشانی که داشته‌ایم، اما زبان فارسی درحال‌حاضر فقط در سه کشور صحبت می‌شود. درحالی‌که ترک‌ها به این مسأله مباهات می‌کنند که زبان‌شان در شش کشور تکلم می‌شود، یعنی دوبرابر ما. بااین‌حال، ما از خیلی جهات با کشور‌های دیگر قابل مقایسه نیستیم، چراکه ما ذخایری داریم که آنها ندارند، ما مشاهیری مثل خیام، سنایی، فردوسی، حافظ و ... داریم. در ارتباط با صحبت شما به یاد نکته‌ای افتادم؛ از یکی از بزرگان مصری پرسیدند: چرا شما زبان خود را بعد از اسلام از دست دادید ولی بعضی کشور‌ها مثل ایران زبان خود را حفظ کردند؛ الا این‌که لغت از عربی هم می‌گیرند و او گفته بود: به این خاطر که ما «شاهنامه» نداشته‌ایم! کشور‌های دیگر همیشه از این نظر به ما غبطه می‌خورند و ما که چنین گنجینه بزرگی را در اختیار داریم باید بیشتر نسبت به آن اهتمام ورزیم. 

در ترویج زبان فارسی کوتاهی کرده‌ایم 

مریم حسینی، مدرس دانشگاه و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز از دیگر افرادی است که در پاسخ این پرسش که چرا در این سال‌ها بیش از گذشته نسبت به زبان فارسی توجه می‌شود می‌گوید: در سال‌های گذشته توجه چندانی به این مقوله صورت‌نمی‌گرفت و در نتیجه، کم‌کم هویت ایرانی زیر سؤال می‌رفت. از سوی دیگر، این غفلت باعث شده بود تا میزان آشنایی نسل جوان با ایران، زبان و متون ادبی و فارسی بسیار کم باشد و این نسل دچار نوعی ازهم‌گسستگی با فرهنگ و هویت خود شود. متاسفانه براساس این روال نادرست، چندان که شایسته بوده به متون فارسی اهمیتی داده نشده است. از این رو، الان بچه‌های ما از یک جمله که صحبت می‌کنند چندین کلمه بیگانه را به کارمی برند و وقتی از آنها می‌پرسیم معادل فارسی این کلمات چیست جوابی برای گفتن ندارند. دلیل این مسأله، کاستی‌ها و نقایصی است که در طول این سال‌ها، علاوه بر کتاب‌های درسی، در تعلیم و تربیت دانش‌آموزان نیز وجود داشته است و نهاد‌های فرهنگی که باید عهده‌دار ترویج زبان فارسی باشند در این زمینه کوتاهی کرده‌اند. امروز و در این برهه که ایران در مقابل جهان ایستاده و قصد دارد هویت خود را تثبیت کند، زبان می‌تواند سلاح مهمی در این زمینه باشد. حالا زمان آن است که با حفظ متون فارسی و اشاعه این آثار، زوایای تمدن و فرهنگ دیرینه خود را به جهان معرفی کنیم. 

زبان فارسی حامی مرز‌های این سرزمین بوده است 

مدیر گروه پژوهش‌های زبانی و ادبی فرهنگستان زبان فارسی ادامه می‌دهد: زبان فارسی همیشه این قابلیت را دارد که در برابر هجوم بیگانگان ایستادگی کند. کمااین‌که مردم در قرون گذشته که احساس می‌کردند ایران توسط اشغالگران؛ از اعراب گرفته تا تیموریان و سلجوقیان در حال تهی‌شدن است، از زبان فارسی به‌عنوان تنها سلاح خود بهره می‌گرفتند. درواقع مهم‌ترین ترفند مردم در چنین مواقعی این بوده که به فارسی بگویند و بنویسند تا حتی ترک‌ها هم فارسی بیاموزند. این اتفاقی است که همیشه افتاده و زبان فارسی به‌عنوان حامی مرز‌ها و هویت این سرزمین، از بطن بحران‌ها سربلند بیرون آمده است. 

تلاش فرهنگستان در گسترش زبان فارسی در سرزمین خودمان و دیگر سرزمین‌های پارسی‌زبان ستودنی است

این مدرس بازنشسته دانشگاه الزهرا (س) در پاسخ به این سؤال که در سال‌های اخیر معادل‌سازی برخی لغات مانند «کش‌لقمه» به فرهنگستان نسبت داده شد و در جامعه با این واژه‌ها شوخی شد، بااین‌حال نهاد‌هایی مثل فرهنگستان زبان و ادب فارسی چقدر می‌توانند در اشاعه این زبان در جامعه مؤثر باشند تصریح می‌کند: اصلا وظیفه فرهنگستان گسترش زبان فارسی در سرزمین خودمان و دیگر سرزمین‌های پارسی‌زبان است و تلاش‌های بسیاری هم در این زمینه صورت گرفته است. درباره واژه‌هایی هم که اشاره کردید باید بگویم اینها به‌هیچ‌وجه از سوی فرهنگستان مطرح نشده، بلکه به اشتباه به فرهنگستان نسبت داده شده است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی هیچ‌گاه درباره غذا معادل‌سازی نمی‌کند، در نتیجه همان‌طور که «پیتزا» در همه‌جای جهان فقط همین نام را دارد، در کشور ما هم همین‌طور است. بااین‌اوصاف، فرهنگستان به کمک متخصصان زبده، در حوزه‌های هوانوردی، امور ارتشی و پزشکی و ... واژه‌های خوبی ساخته و سهم بزرگی در معادل‌سازی زبان فارسی در مقابل بیگانگان داشته است. اما این کافی نیست، بلکه باید به میان مردم برویم و به صورت‌های مختلف، تلاش‌هایی برای نهادینه‌کردن زبان فارسی در سنین مختلف دانش‌آموزی تا دانشجویی انجام دهیم تا نسل امروز با این زبان بیشتر آشنا شوند. هرچند این مسأله فقط وظیفه فرهنگستان نیست و آموزش‌وپرورش و دانشگاه هم در این زمینه نقش دارند. استادان برجسته در این سال‌ها به دلایل مختلف دراین‌باره کاری نکرده‌اند و فرصت‌های بسیاری را در این زمینه از دست داده‌ایم. به نظرم با گنجاندن موضوعات مورد علاقه نسل جوان، می‌توان نظر آنها را نسبت به این موضوع مهم معطوف کرد. 

اهمیت به زبان فارسی باید به معنی پشت‌کردن به زبان‌های جهانی باشد 

حسینی در پاسخ به این سؤال که زبان فارسی در شرایط فعلی و با وجود تعدد رسانه‌ها و غلبه زبان‌های دیگر چطور می‌تواند مقابل هجوم بیگانگان بایستد، می‌گوید: به‌طور قطع، این مسأله امکان‌پذیر است، منتها نباید فکر کنیم که می‌خواهیم زبان فارسی را جهانی کنیم، بلکه باید زبان فارسی را آنچنان که هست به جهانیان معرفی کنیم تا در تعامل با دیگر زبان‌ها باشد. این به آن معنی نیست که با زبان‌های دیگر کاری نداشته باشیم، شاید اصلا همین نگرش نادرست باعث شده است که برخی از صاحب‌منصبان ما با زبان انگلیسی بیگانه باشند، درحالی‌که از طریق گفت‌و‌گو و ارتباط است که می‌توان زوایای فرهنگ و متون فارسی را در معرض دید دنیا قرار دهیم. بدیهی است که آنها فارسی نمی‌دانند و ما برای برقراری ارتباط نیازمند تلاش جهانی هستیم که با آموزش زبان‌های خارجی همراه باشد. مثل همه ملت‌های دنیا که زبان خود را دارد ولی از زبان‌های میانجی هم استفاده می‌کنند تا از این رهگذر، دستاورد‌های فرهنگی و هویتی خود را به جهان بشناسانند.