جام جم آنلاین: ۱۳ آبان را نمی‌توان صرفا در چارچوب یک مناسبت تاریخی یا واکنشی مقطعی به سیاست‌های آمریکا در قبال ایران تحلیل کرد. این روز نماد یک انتخاب تاریخی از سوی ملت ایران است؛ انتخاب استقلال در برابر سلطه و ایستادگی در برابر نظمی که قدرت‌های بزرگ برای جهان تعریف کرده بودند. اهمیت ۱۳ آبان، فراتر از واقعه تسخیر لانه جاسوسی، در شکل‌گیری یک نگرش سیاسی و تمدنی نهفته است که براساس آن، ملت‌ها حق دارند سرنوشت خود را مستقل از اراده قدرت‌های سلطه‌گر تعیین کنند.
انقلاب اسلامی ایران با چنین رویکردی وارد عرصه مناسبات بین‌المللی شد. مبارزه با استکبار، در این نگاه، نه یک موضع‌گیری صرفا سیاسی و نه واکنشی محدود به رفتار یک دولت خاص، بلکه بخشی از یک سنت تاریخی و اعتقادی است که ریشه در تعالیم انبیای الهی و معارف اسلامی دارد. ایستادگی پیامبران و اولیای الهی در برابر طاغوت‌ها و مستکبران، نشان می‌دهد تقابل حق و باطل و مبارزه با سلطه، سابقه‌ای به درازای تاریخ ادیان الهی دارد. سیره ائمه اطهار (ع)، از جمله امام رضا (ع) و امام جواد (ع)، نیز در بستر همین مواجهه تاریخی قابل فهم است. انقلاب اسلامی این سنت دیرینه را در قالب یک حرکت سیاسی و اجتماعی فراگیر احیا کرد و به آن ابعادی فراتر از مرز‌های ایران بخشید.
با این حال، آنچه مسیر انقلاب اسلامی را از بسیاری از حرکت‌های اعتراضی و استقلال‌طلبانه متمایز می‌کند، صرفا مخالفت با سلطه نیست؛ بلکه شناخت تحولات نظام بین‌الملل و درک روند‌های بلندمدت تغییر قدرت جهانی است. رهبر شهید انقلاب از همان سال‌های آغازین دهه ۱۳۷۰ و همزمان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در شرایطی که بخش مهمی از محافل سیاسی و نظری جهان از پایان رقابت قدرت‌های بزرگ و استقرار نظم تک‌قطبی به رهبری آمریکا سخن می‌گفتند، از ورود جهان به یک پیچ تاریخی خبر دادند. در آن مقطع، تصور غالب این بود که آمریکا به قدرت بلامنازع جهان تبدیل شده و می‌تواند مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی بین‌المللی را براساس اراده خود تنظیم کند، اما تحلیل رهبر شهید بر این فرض استوار نبود. ایشان تحولات پیش‌رو را نشانه آغاز دگرگونی در ساختار قدرت جهانی می‌دانستند.
این تفاوت در تحلیل، اهمیت بنیادینی داشت. پذیرش نظم تک‌قطبی به معنای پذیرفتن سلطه آمریکا به‌عنوان واقعیتی تغییرناپذیر بود، اما نگاه رهبر شهید بر این اصل استوار بود که قدرت‌های مسلط نیز در معرض افول قرار دارند و مناسبات جهانی همواره قابلیت دگرگونی دارند. پیش‌بینی انتقال قدرت از غرب به شرق، انزوای تدریجی آمریکا و تبدیل گفتمان مقاومت به گفتمان برتر ملت‌ها، در امتداد همین نگرش شکل گرفت. از این منظر، مقاومت صرفا واکنشی دفاعی در برابر فشار‌های خارجی نبود، بلکه راهبردی برای حضور فعال در ساختن نظم آینده جهان محسوب می‌شد.
توجه رهبر شهید به جنگ اوکراین نیز نمونه‌ای از همین نگاه فراتر از تحولات روزمره بود. ایشان در نخستین ماه آغاز این جنگ، در پیامی خطاب به دانشجویان انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا، حوادث سیاسی و نظامی در حال وقوع را بخشی از همان پیچ تاریخی ارزیابی کردند. تأکید بر شناخت صف‌بندی‌های جهانی در کوتاه‌مدت و نقش‌آفرینی جوانان برای غلبه جبهه حق در میان‌مدت، نشان می‌داد تحولات بین‌المللی از نگاه ایشان صرفا موضوعی برای تحلیل و مشاهده نیست، بلکه عرصه‌ای برای کنشگری نسل‌های آینده است.
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های استقلال راهبردی جمهوری اسلامی ایران را می‌توان در مواجهه با دوگانه‌سازی آمریکا پس از حادثه ۱۱ سپتامبر مشاهده کرد. جورج بوش پسر با طرح شعار «با ما یا علیه ما» تلاش کرد کشور‌های جهان را در چارچوب تقسیم‌بندی مورد نظر واشنگتن قرار دهد؛ گویی همه دولت‌ها و ملت‌ها ناگزیرند میان همراهی با آمریکا یا قرار گرفتن در جبهه تروریسم یکی را انتخاب کنند. پاسخ رهبر شهید انقلاب به این رویکرد، رد اساس چنین تقسیم‌بندی‌ای بود. جمهوری اسلامی ایران نه در کنار تروریست‌ها قرار داشت و نه همراه آمریکا بود؛ زیرا خود آمریکا از عوامل اصلی شکل‌گیری و حمایت از تروریسم به شمار می‌رفت.
این موضع، در واقع، بیانگر همان منطقی بود که ۱۳ آبان نماد تاریخی آن محسوب می‌شود: استقلال در تصمیم‌گیری و نپذیرفتن چارچوب‌هایی که قدرت‌های مسلط برای دیگران تعریف می‌کنند. مقاومت در این معنا، صرفا مخالفت با سیاست‌های آمریکا نیست، بلکه نفی حق انحصاری قدرت‌های بزرگ برای تعیین قواعد بازی در نظام بین‌الملل است.
تحولات جنگ اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران، ابعاد تازه‌ای از این تقابل را آشکار کرد. این جنگ را نمی‌توان صرفا رویارویی ایران با آمریکا یا رژیم‌صهیونیستی دانست؛ مجموعه نظام سلطه در این تقابل حضور داشت. مشارکت کشور‌های اروپایی همچون انگلیس، فرانسه، ایتالیا و آلمان در کنار آمریکا و اظهارات دبیرکل ناتو درباره انجام ۵۰۰۰ سورتی پرواز علیه جمهوری اسلامی ایران، نشان‌دهنده گستردگی جبهه مقابل ایران بود. در سوی دیگر، ملت‌های آزاده و جریان‌های مقاومت، از ملت یمن و مجاهدان لبنان و فلسطین تا نیرو‌های مقاومت در عراق، در کنار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفتند. به این ترتیب، تقابل از سطح یک منازعه دوجانبه فراتر رفت و ابعاد گسترده‌تری از رویارویی میان اراده ملت‌ها و نظام سلطه را به نمایش گذاشت.
اهمیت این تحولات تنها در ابعاد نظامی آن خلاصه نمی‌شود. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، آشکار شدن محدودیت‌های قدرت آمریکا و تغییر معادلات راهبردی در منطقه است. اظهارات دیوید پترائوس، رئیس پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و فرمانده سابق ارتش این کشور در عراق، درباره غیرقابل استفاده شدن پایگاه‌های آمریکایی در منطقه، از جمله نشانه‌هایی است که در ارزیابی وضعیت جدید مطرح شده است. همچنین اظهارات باراک اوباما درباره نقش ایران در تحولات تنگه هرمز و تأثیرگذاری بر بازار جهانی نفت، بیانگر آن است که جایگاه ایران در محاسبات راهبردی منطقه و جهان قابل چشم‌پوشی نیست.
تنگه هرمز در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. این گذرگاه راهبردی صرفا یک مسیر جغرافیایی برای انتقال انرژی نیست، بلکه یکی از نقاط مهم تلاقی قدرت سیاسی، امنیتی و اقتصادی در جهان به شمار می‌رود. تأثیرگذاری نیرو‌های مقاومت بر معادلات این منطقه، نشان‌دهنده پیوند میان قدرت منطقه‌ای و مناسبات اقتصادی بین‌المللی است. پیش‌بینی رهبر شهید انقلاب درباره روزی که ملت ایران قدرت‌های غربی را به دلیل جنایاتشان مورد تحلیل و ارزیابی قرار خواهد داد، در چنین بستری معنای عینی‌تری پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، نشانه‌های تغییر در معادلات جهانی به عرصه رسمی سیاست محدود نمانده است. حضور و اعتراض ملت‌های آزاده در نقاط مختلف جهان، از کشور‌های آفریقایی تا شهر‌های اروپایی همچون پاریس و رم، نشان می‌دهد مخالفت با سیاست‌های نظام سلطه به یک مطالبه فرامرزی تبدیل شده است. این تحولات، ظرفیت اجتماعی گفتمان مقاومت را فراتر از مرز‌های جغرافیایی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران آشکار می‌کند.
با این همه، پیروزی در یک تقابل نظامی یا تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای، به‌تنهایی برای تثبیت یک نظم جدید کافی نیست. آنچه می‌تواند دستاورد‌های مقاومت را ماندگار کند، تبدیل این دستاورد‌ها به یک فرهنگ عمومی و گفتمانی فراگیر در میان ملت‌های جهان است. مقاومت زمانی به یک قدرت تمدنی تبدیل می‌شود که مفاهیمی همچون استقلال، عدالت‌خواهی، مقابله با سلطه و حق تعیین سرنوشت، در آگاهی عمومی ملت‌ها جایگاه پیدا کند. از همین رو، تبیین علمی ماهیت نظام سلطه و مستندسازی جنایات آن، در کنار معرفی دستاورد‌های جبهه مقاومت، ضرورتی فراتر از فعالیت‌های تبلیغاتی و رسانه‌ای دارد.
۱۳ آبان از این منظر، صرفا یادآور یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه نماد انتخابی است که ملت ایران در برابر نظم سلطه‌گر جهانی انجام داد. اگر در گذشته این انتخاب در قالب نفی مداخله و سلطه آمریکا تجلی یافت، امروز در افق تحولات جدید جهانی، به مطالبه مشارکت مستقل ملت‌ها در شکل‌دهی به نظم بین‌الملل گسترش یافته است. میراث راهبردی رهبر شهید انقلاب نیز در همین پیوند میان استقلال‌خواهی تاریخی، شناخت تحولات جهانی و ترسیم افق مقاومت معنا پیدا می‌کند؛ مقاومتی که هدف آن تنها ایستادگی در برابر نظم موجود نیست، بلکه فراهم کردن زمینه شکل‌گیری نظمی متفاوت بر پایه استقلال ملت‌ها و نفی سلطه قدرت‌های بزرگ است.
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند
