دوگانه سازان مقاومت و توسعه؛ فرایند نظم جدید را به تعویق نیندازید

 اما ورود به نظم جدید اساسا اقتضائات خاص خودش را دارد، از اقتصاد توانمند، جامعه‌ی منسجم، فرهنگ مولد، سیاست کارآمد تا دیپلماسی چندلایه و جایگاه ژئوپلیتیک و این‌ها همگی مؤلفه‌های قدرت‌ هستند . توسعه هم دقیقاً در نقطه است که پدید می آید؛ توسعه در عصر حاضر نه کادویی است که ملتی به ملت دیگرتقدیم کند و نه محصول حسن نیت کشوری در قبال کشور دیگر است. توسعه، انباشت توان درونی برای گسترش دایره‌ی انتخاب‌های ملی است. کشوری که می‌خواهد شریک نظم جدید باشد، اول باید نظم درونی خودش را بسازد: اقتصاد درون زا و قابل پیش‌بینی، نهاد هایی که مسئولیت اعمال حکمرانی خود را بپذیرند و پاسخ گوی آن باشند و درکل جامعه ا‌ی که همه آحاد آن روایتی از هویت اصیل خود داشته باشند و این هویت برای جامعه ایرانی الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت نام دارد. این هویت اصیل است که سرمایه واقعی جامعه ما است و تمام تلاش و مجاهدت ما باید در مسیر تبدیل این نظر و تئوری به نهاد، تولید، دیپلماسی و امنیت باشد.
دقیقاً همین‌جاست که باید مدعیان توسعه را نقد کرد؛ کسانی که خود را مخترع چرخ توسعه در ایران می‌دانند و در این رسا خطبه‌های پرطمطراق می‌خوانند و خود را عمل‌گرا می‌نامند و هر کس را که بنیان های فکری آنان را کمی نقد کند بنیادگرا خطاب می شود. مشکل آن‌ها این است که مؤلفه‌های توسعه را بیرونی می‌دانند. در منطق آن‌ها، توسعه چیزی است که از بیرون می‌آید؛ از همان نظمی که قرن‌ها بر این جغرافیا سلطه داشته است. حرفشان این است: تا بحران‌سازی برای نظم آمریکایی را کنار نگذاریم، آمریکا اجازه نمی‌دهد توسعه پیدا کنیم. یعنی توسعه را کادویی می‌دانند که آمریکا می‌تواند تقدیم کند یا از آن دریغ کند. تا این حد ساده‌اندیشی بسیار عجیب است و خود یک کیس مورد مطالعه در حوزه روانشناسی سیاسی است. با وجود تمام تغییرات فاحش در نظم جهانی اما آن‌ها هنوز جهان را با عینک نظم گذشته می‌خوانند و منتظر اجازه‌ی مرکزی هستند که خودش در حال فرسایش است. در روزگاری که نظم جدید به‌طور جدی در حال شکل‌گیری است و کشورهای منطقه هم به دنبال اتحادها و معاهدات جدید، منهای آمریکا، هستند، این خودش گواه گذار از نظم قدیم است. کسانی که در چنین لحظه‌ای هنوز دنبال سهم و اجازه‌ی آمریکا هستند، نه توسعه‌خواه، بلکه در خطر ارتجاع و قفل شدن در نظم گذشته هستند. آن‌ها توسعه را نه پروژه‌ی ملی، بلکه منتی خارجی می‌بینند؛ و همین نگاه، خودش بزرگ‌ترین مانع توسعه است.

امنیت کالا نیست
همین منطق در مورد امنیت هم صادق است، چون امنیت هم مثل کالای عمومی است و کسی آن را به‌تنهایی تولید نمی‌کند. امنیت فقط نبود جنگ نیست قابل پیش‌بینی بودن آینده است. تا وقتی سایه‌ی جنگ روی کشور باشد، توسعه در بهترین حالت، تعمیر مسائل روزمره است. البته امنیت با صلح التماسی هم پدید نمی‌آید؛ در این زمانی که تمامی ارکان کشور به دنبال راهی برای پایان جنگ و برگشت کشور به روال عادی هستند این نکته را باید در نظر بگیرند که، تا زمانی آمریکا به این جمع‌بندی نرسد که از فشار بیشتر، چیز بیشتری نصیبش نمی‌شود کماکان به نقض تعهدات خود ادامه می دهد. این جمله‌ی ساده، قاعده‌ی بنیادین این منازعه است و تا وقتی یک طرف امید دارد که با فشار بیشتر سهم بیشتری بگیرد، هیچ سندی پایدار نیست. همان لحظه‌ای که ترامپ به عنوان یک طرف توافق ارزش تفاهم نامه اخیر را کاغذپاره می‌خواند، درواقع مطابق اصول قدرت در نظم موجود پرسشی طرح میکند که «چرا باید بپذیرم، وقتی که می‌توانم بیشتر امتیاز بگیرم؟» پس ناامید کردن دشمن در این مورد بسیار مهم است، باید طوری با تمام ظرفیت های موجود این منازعه را صحنه گردانی کنیم که توان نظم‌سازی‌اش هم فرو بریزد. اینجا نکته‌ی اصلی این است که نظم آمریکایی باید به هم بخورد، نه اینکه در نظم جدید سهم بگیرد. تا زمانی که آمریکا در نظم جدید سهم داشته باشد، انگیزه و ابزار دارد که آن را مهار کند؛ پس خودش مانع نظم جدید است. هر سهمی برای آمریکا در نظم جدید، یعنی ادامه‌ی منطق نظم قدیم. تعادل مورد نظر ما، تعادل شراکت با آمریکا نیست؛ تعادل بعد از فروپاشی نظم آمریکایی است. اگر فقط هزینه بالا برود و توان نظم‌سازی آن باقی بماند، نتیجه نه تعادل، بلکه جنگی فرسایشی و دائمی است و نظم جدید همانند قفلی ترکیبی است که تنها با یک کلید انداختن ساده باز نمی شود و عملی چند وجهی می خواهد اعم از: بازدارندگی، دیپلماسی، اقتصاد مقاوم و درونزا، استفاده دقیق و به موقع از موقعیت ژئوپلیتیک و ژئو استراتژیک، عمومیت بخشی حکمرانی و روایت قابل فهم و بدون روتوش از وضع موجود و تلاش برای حفظ دستاورد های آن با قدرت درونی را شامل می شود و عنصر جغرافیا در این معادله تنها یک نقشه ساده نیست بلکه یک اهرم است.

بستن تنگه هرمز تنها یک اقدام نظامی نیست

ایران با برگ تنگه هرمز نشان داد که می‌تواند با اهرم جغرافیای خود، بنیان‌های نظم قبلی را از درون تضعیف کند. بستن تنگه هرمز را تنها نمی توان، به یک اقدام نظامی تقلیل داد. این اتفاق همانند یک زلزله‌ برای نظم  قدیم بنیان های اقتصادی و سیاسی غرب و همپیمانان ان را اعم از: زنجیره‌ی بیمه، کشتیرانی، انرژی، بازارهای مالی و امنیت غذایی را به هم ریخت. امروز دنیا با همه‌ی دستاوردهای تکنولوژیک و نظامی‌اش، باز کردن این گره را به این سادگی‌ها نمی‌تواند به رخ بکشد؛ چون مسئله فقط باز کردن یک آبراه نیست، پذیرش هزینه‌ی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی آن نیز است. همان نظمی که نسخه‌ی توسعه می‌پیچید و می‌گفت «اگر توسعه می‌خواهید، باید زیر سلطه‌ی ما باشید» حالا در خیابان‌های اروپا با طغیان اقشار مختلف جامعه خود روبه‌روست؛ نشانه‌ای از این‌که مشروعیت نسخه‌پیچ جهانی خودش ترک برداشته است. در چنین فضایی، نظم جدید شتاب می‌گیرد و پیمان‌های تازه در عرصه‌ی بین‌الملل سریع‌تر از همیشه در حال شکل‌گیری‌اند. اما این شتاب به‌تنهایی پیروزی پدید نمی آورد، بلکه زمینه سازی و هموار کردن مسیر شرایط جدید است، اهرم جغرافیا می‌تواند میز بازی را جابه‌جا کند؛ اما نشستن پای میز جدید و ماندن در آن، به همان مؤلفه های نام برده قدرت نیاز دارد و اگر این قدرت درونی نباشد، اهرم جغرافیا هم به یک برگ سوخته تبدیل می‌شود که در کوتاه مدت می توان از آن استفاده کرد.

دوگانه غلط و فلج کننده
بنابراین دوگانه‌ی «مقاومت یا توسعه با دیپلماسی» در فضای فکری ما غلط و فلج‌کننده است. دیپلماسی بدون مقاومت از جهت اعمال قدرت به آسیب‌پذیری و چانه‌زنی نابرابر منجر می شود. مقاومت یعنی بالا بردن هزینه‌ی تجاوز که به وسیله رشد ظرفیت ملی در همه سطوح جامعه به دست می آید. متأسفانه روایت رسانه‌ای رایج هم وارونه انعکاس می یابد: گاه کسی را که به دنبال تعادل و پایان بحران‌سازی به وسیله اعمال قدرت است را «جنگ‌طلب» می‌نامند در حالی که در مذاکره، آن‌که قدرت بازدارندگی و انسجام دارد می‌تواند تعادل بسازد؛ و آن‌که تنها منتظر حسن نیت دیگری است، معمولاً تعادل را به قیمت امتیاز یک‌طرفه می‌خرد. در این نقطه نظم جدید هم رخدادی دفعی نیست؛ فرآیند است. اگر آغاز آن را انقلاب اسلامی بدانیم، کماکان این فرایند در حال طی شدن است. امروز این نظم جدید بیش از پیش شفاف و قابل دسترس است.