چرا کودکان امروز کمتر با هم بازی می‌کنند؟

به گزارش جام جم آنلاین؛ کودکان امروز در جهانی متفاوت از جهان کودکان نسل‌های گذشته رشد می‌کنند؛ تفاوتی که فقط به فناوری و حضور تلفن همراه و اینترنت محدود نمی‌شود. ساختار خانواده، الگوی فرزندآوری، روابط میان اعضای خانواده، ارتباط با خویشاوندان، سبک زندگی شهری، وضعیت فضا‌های عمومی و حتی شکل بازی کودکان نیز تغییر کرده است. در نتیجه، یکی از مهم‌ترین فرآیند‌های دوران کودکی یعنی «اجتماعی‌شدن» نیز در معرض دگرگونی قرار گرفته است. کودک امروز شاید بیش از هر نسل دیگری به اطلاعات دسترسی داشته باشد، اما پرسش اینجاست که آیا می‌تواند اختلاف نظر را تحمل کند؟ آیا می‌تواند بدون دخالت بزرگسالان دعوای کوچکی را حل کند؟ آیا بلد است نه بشنود، صبر کند، نوبتش را رعایت کند و خواسته اش را بدون حذف دیگری پیش ببرد؟

این تغییرات لزوما به معنای بدتر شدن دوران کودکی نیست چرا که کودکان امروز فرصت‌ها و توانمندی‌هایی دارند که نسل‌های قبل کمتر آن را تجربه کرده‌اند. اما شکل «اجتماعی شدن» آنها تغییر کرده است. مهارت‌هایی مانند گفت‌و‌گو، شنیدن دیگری، تحمل تفاوت، حل تعارض، صبر کردن، همکاری، نوبت گرفتن و کنار آمدن با ناکامی و... خیلی در دل زندگی روزمره و روابط خانوادگی و به صورت طبیعی تمرین نمی‌شوند. هفته ملی کودک شاید فرصت مناسبی باشد برای اینکه به جای تکرار توصیه‌های همیشگی درباره کودکان، کمی به محیطی نگاه کنیم که بچه‌ها در آن کودکی می‌کنند؛ به خانواده، مدرسه، محله، دوستان، فضای مجازی و بزرگسالانی که هر کدام سهمی در ساختن جهان اجتماعی کودک دارند.

کودکی در تغییر

کودکی فقط در خانه و مدرسه شکل نمی‌گیرد؛ بخش مهمی از آن در میان آدم‌هایی ساخته می‌شود که کودک هر روز با آنها زندگی و معاشرت می‌کند. علیرضا شریفی یزدی، دکتری روانشناس اجتماعی و جامعه شناس در گفت‌و‌گو با «جام جم» با اشاره به تغییر ساختار ارتباطات جمعی کودک می‌گوید: «به دلیل تحولات اجتماعی و تغییراتی که در بافتار خانواده و ابعاد جمعیتی خانوار‌ها ایجاد شده، از یک سو و تغییر شیوه سکونت افراد، از خانه‌های ویلایی به آپارتمان‌ها، از سوی دیگر، میزان ارتباطات میان‌خانوادگی و تعاملات اجتماعی نسل جدید کاهش پیدا کرده است. به‌ویژه در کلان‌شهر‌ها و به دلیل مشکلات ریز و درشت زندگی روزمره، میزان تعامل کودکان با دیگران، به‌خصوص همسالان خود، به‌شدت کاهش یافته است.»

وی می‌افزاید: «در نسل‌های گذشته، خانواده‌ها معمولا پرجمعیت‌تر بودند و کودکان در کنار یکدیگر بازی می‌کردند. خانه‌های ویلایی این امکان را فراهم می‌کرد که کودکان در حیاط خانه بازی کنند. از سوی دیگر، به دلیل شناخت و ارتباط بیشتری که میان همسایه‌ها وجود داشت، کوچه نیز فضای بسیار مناسبی برای تعامل کودکان بود. بچه‌ها در کوچه با یکدیگر بازی می‌کردند و اگر مشکلی میان آنها پیش می‌آمد، تلاش می‌کردند خودشان آن را حل کنند. در نتیجه، رشد طبیعی اجتماعی کودکان در جریان همین تعاملات روزمره شکل می‌گرفت.»

نسل کم تعامل

کودکان امروز شاید از همیشه دیجیتالی‌تر باشند، اما پرسش این است که آیا به همان اندازه اجتماعی هم هستند؟ شریفی یزدی با اشاره به نسل جدید و ابعاد خانوار‌هایی که به‌شدت کوچک شده و بسیاری از خانواده‌ها تک‌فرزند هستند، عنوان می‌کند: «در این شرایط والد یا والدین معمولا به دلیل مشغله‌های زیاد، فرصت محدودی برای تعامل با فرزندان دارند و در بسیاری از موارد خودشان نیز بخش قابل توجهی از زمان را با ابزار‌های دیجیتال مانند لپ‌تاپ، تبلت، تلفن همراه و ابزار‌های مشابه سپری می‌کنند. در نتیجه، میزان تعامل کودکان با دیگران به‌شدت کاهش یافته است.»

وی ادامه می‌دهد: «تفاوت اساسی میان نسل جدید و نسل‌های گذشته را می‌توان در نوع و میزان تعاملی دید که کودکان با دیگران، به‌ویژه همسالان خود، دارند. تا حدی مهدکودک و مدرسه می‌توانست این نقیصه را جبران کند، اما به دلیل رخداد‌های دوران کرونا، پس از آن به دلیل مسائلی مانند آلودگی هوا و در ادامه به دلیل شرایط اضطراری کشور، مدارس نیز در مقاطعی تعطیل شدند. در سال‌های گذشته، اگر دقت کرده باشید، میزان تعطیلی مدارس افزایش پیدا کرد و در نتیجه، امکان تعامل کودکان با یکدیگر نیز از آنها گرفته شد.»

علیرضا شریفی یزدی همچنین معتقد است که کودکان در چنین شرایطی به‌شدت به ابزار‌های دیجیتال پناه بردند و در استفاده از این ابزار‌ها و رفتار‌های مرتبط با آن، بسیار قوی شدند؛ اما متأسفانه در تعاملات اجتماعی چهره‌به‌چهره، کمبود‌های زیادی در آنها دیده می‌شود.

کودکی میان کودکان

کودک برای اجتماعی شدن فقط به حرف‌های خوب و آموزش‌های درست نیاز ندارد؛ باید جایی باشد برای بازی کردن، اشتباه کردن، قهر کردن و دوباره آشتی کردن. این جامعه شناس ضمن بیان راهکار‌هایی برای اجتماعی‌تر و بهتر شدن تعاملات اجتماعی کودکان خاطرنشان می‌کند: «اگر بخواهیم یک راهکار کلی ارائه کنیم، آن این است که باید اجازه بدهیم بچه‌ها با بچه‌ها بزرگ شوند. هر اقدامی که به کودکان کمک کند با کودکان دیگر در تعامل باشند، می‌تواند مؤثر باشد؛ البته بدون دخالت مستقیم والدین. باید اجازه بدهیم بچه‌ها در این تعاملات اشتباه کنند، با یکدیگر اختلاف پیدا کنند، اختلافات خود را حل کنند، آن را ترمیم کنند و در سطح بالاتری به تعاملات خود ادامه دهند.»

او اضافه می‌کند: «در داخل خانه، اگر خانواده‌ای تک‌فرزند است، حتما مادر یا پدر باید زمان‌هایی را به بازی با فرزند خود اختصاص دهند. این بازی به‌طور کامل تنهایی فرزند را برطرف نمی‌کند، اما تا حد زیادی می‌تواند این خلا را جبران کند. از طرفی اگر در مجتمع محل سکونت خانواده، کودکان دیگری حضور دارند و همسایه‌ها نیز فرزندانی با سن و سال نزدیک به کودک آنها دارند، می‌توان از این ظرفیت استفاده کرد. باید ساعت‌هایی را در مشاعات، حیاط یا حتی پارکینگ، به شرطی که مزاحم استراحت همسایه‌ها نباشد، به تعامل کودکان اختصاص داد. حتی باید فضایی فراهم کرد که بچه‌ها با هزینه کم دور هم جمع شوند، بازی کنند، گفت‌و‌گو داشته باشند، رفت‌وآمد کنند و دوست پیدا کنند. این موضوع کمک می‌کند رشد اجتماعی آنها در زمان مناسب اتفاق بیفتد.»

مدرسه، میدان تعامل

به نظر می‌رسد در شرایط کنونی، بخش قابل توجهی از فرصت‌های تعامل کودکان در خانه و محله یا از بین رفته یا محدود شده است. به همین دلیل است که در چنین موقعیتی اهمیت فضا‌های عمومی برای رشد اجتماعی گودکان بیش از پیش می‌شود. آنطور که شریفی یزدی توضیح می‌دهد؛ راهکار بعدی برای این امر که در محل سکونت قابل اجراست، استفاده از پارک‌هاست. پدر و مادر، با وجود کار، مشغله، خستگی و کمبود وقت و حوصله، باید زمانی را در طول روز برای فرزندان خود در نظر بگیرند تا کودکان بتوانند در پارک محله حضور پیدا کنند، انرژی خود را تخلیه کنند، با کودکان دیگر تعامل داشته باشند و از وسایل و امکانات بازی موجود در پارک استفاده کنند. همان‌طور که اشاره شد، این تعامل با کودکان دیگر به رشد مغزی کودکان کمک می‌کند.

او تاکید می‌کند: «اگر به هر دلیلی مدرسه تعطیل شد و آموزش به شکل آنلاین درآمد، می‌توان از مراکز بازی کودکان که هزینه‌های نسبتا مناسبی دارند نیز استفاده کرد تا کودکان همچنان فرصت تعامل با دیگران را داشته باشند. ثبت‌نام کودکان در مهدکودک نیز می‌تواند بسیار مؤثر باشد. مدرسه نیز به طریق اولی می‌تواند در این زمینه نقش داشته باشد. والدین می‌توانند با اولیای مدرسه هماهنگ کنند تا در خارج از ساعت درس، زمانی برای حضور کودکان در محوطه مدرسه در نظر گرفته شود. کودکان می‌توانند در این زمان با همسالان خود تعامل و ارتباط داشته باشند، گفت‌و‌گو و بازی کنند و حتی گاهی به‌صورت موقت وسایل خود را با یکدیگر مبادله کنند. مجموع این تعاملات می‌تواند به فرزند ما کمک کند تا رشد اجتماعی مناسب‌تری را تجربه کند.»