اسراف مدیریتی در مدیریت آب

به گزارش خبر نگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان - علی اکبر رهدار

به گزارش گوهر آفتاب، اسراف همیشه به معنای مصرف بیش از اندازه یک کالا در خانه یا محل کار نیست؛ گاهی اسراف می‌تواند نتیجه تصمیم نگرفتن، برنامه‌ریزی نکردن و از دست دادن فرصتی باشد که طبیعت در اختیار انسان قرار داده است. در سیستان و بلوچستان، جایی که خشکسالی و کم‌آبی سال‌هاست به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زندگی مردم تبدیل شده، رها شدن بخش قابل توجهی از روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها بدون بهره‌برداری مؤثر، پرسشی جدی درباره نحوه مدیریت منابع آب استان ایجاد می‌کند.

در فرهنگ دینی، اسراف رفتاری نکوهیده است و منابع طبیعی نیز از این قاعده جدا نیستند. آب در سرزمینی مانند سیستان و بلوچستان که بخش‌های گسترده‌ای از آن با اقلیم خشک و بیابانی مواجه است، تنها یک منبع طبیعی نیست؛ سرمایه‌ای حیاتی برای مردم، کشاورزی، دامداری، محیط‌زیست و آینده استان است.

بارانی که می‌آید و از مرز می‌گذرد

مسئله سیستان و بلوچستان با بسیاری از نقاط کشور تفاوت دارد. در بسیاری از استان‌های داخلی، اگر بخشی از روان‌آب حاصل از بارندگی در یک منطقه مهار نشود، این آب ممکن است در ادامه مسیر در داخل حوضه‌های آبریز کشور جریان پیدا کند و در نقاط دیگری مورد استفاده قرار گیرد یا به منابع زیرزمینی بپیوندد.

اما در یک استان مرزی مانند سیستان و بلوچستان، بخشی از روان‌آب‌ها در حوضه‌هایی قرار دارند که مسیر طبیعی آنها به سوی مرزهای کشور یا دریای عمان است. بنابراین اگر این آب در زمان وقوع بارندگی و پیش از خروج از حوضه مدیریت نشود، دیگر امکان استفاده از آن در داخل استان و کشور وجود نخواهد داشت.

گزارش‌های منتشرشده درباره سیلاب‌های ناشی از بارش‌های سنگین در استان نیز نشان داده‌اند که در برخی رخدادها، میلیون‌ها مترمکعب آب از مسیرهای مرزی از کشور خارج شده و بخشی دیگر از روان‌آب‌های جنوب استان به دریای عمان ریخته است.

چرا این موضوع در سیستان و بلوچستان جدی‌تر است؟

سیستان و بلوچستان از یک سو با کمبود منابع آب و خشکسالی‌های طولانی‌مدت مواجه است و از سوی دیگر در زمان وقوع بارش‌های سنگین، به‌ویژه بارش‌های مونسونی، در مدت کوتاهی با حجم قابل توجهی از روان‌آب روبه‌رو می‌شود.

همین تضاد، مدیریت آب را در استان به یک مسئله راهبردی تبدیل کرده است؛ آبی که در یک مقطع می‌تواند تهدید سیلابی ایجاد کند، اگر به‌موقع مدیریت شود، می‌تواند در مقطع بعد به ذخیره‌ای ارزشمند برای استان تبدیل شود.

در سال‌های گذشته نیز درباره همین مسئله هشدار داده شده است. در یکی از گزارش‌های مرتبط با بارش‌های مونسونی، مدیرعامل وقت شرکت آب منطقه‌ای سیستان و بلوچستان از خروج میلیون‌ها مترمکعب آب به سمت کشورهای همسایه پس از بارندگی‌ها خبر داده و بر ضرورت اجرای طرح‌های آبخیزداری و مدیریت آب‌های سطحی تأکید کرده بود.

اسراف مدیریتی؛ وقتی آب هست اما زیرساخت نیست

اگر خانواده‌ای بدون دلیل آب را هدر دهد، از آن به عنوان اسراف یاد می‌کنیم؛ اما آیا از دست رفتن یک فرصت طبیعی در مقیاس میلیون‌ها مترمکعب، صرفاً یک «هدررفت» است؟

در استانی که مردم آن با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بی‌توجهی به آب‌های سطحی می‌تواند نوعی اسراف مدیریتی تلقی شود؛ نه به این معنا که هر قطره باران الزاماً باید ذخیره شود، بلکه به این معنا که باید برای آبی که قابلیت مهار، تغذیه سفره‌های زیرزمینی، ذخیره‌سازی یا استفاده محلی دارد، پیش از وقوع بحران برنامه وجود داشته باشد.

آبخیزداری، آبخوان‌داری، ایجاد و تکمیل سازه‌های کنترل سیلاب، اصلاح مسیر آبراهه‌ها، تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی و توسعه مخازن کوچک محلی، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند بخشی از این ظرفیت را در داخل استان نگه دارند.

سیلاب؛ تهدیدی که می‌تواند به فرصت تبدیل شود

نگاه سنتی به سیلاب، آن را صرفاً یک پدیده مخرب می‌بیند؛ در حالی که در مناطق خشک، سیلاب مدیریت‌شده می‌تواند یک منبع آب ارزشمند باشد.

اگر روان‌آب در بالادست و پیش از رسیدن به مرز یا دریا کنترل شود، بخشی از آن می‌تواند برای تغذیه آبخوان‌ها، تأمین آب دام و کشاورزی در مقیاس محلی، احیای پوشش گیاهی و تقویت زیست‌بوم‌های طبیعی مورد استفاده قرار گیرد.

در واقع، پرسش اصلی این نیست که چرا باران شدید می‌بارد؛ پرسش مهم‌تر این است که وقتی باران می‌بارد، چه میزان آمادگی برای نگهداشت آب در استان داریم؟

یک تفاوت مهم با دیگر استان‌ها

اهمیت این موضوع در استان‌های مرزی، به‌ویژه سیستان و بلوچستان، دوچندان است. در بسیاری از نقاط کشور، جریان‌های سطحی در نهایت در داخل شبکه رودخانه‌ای و حوضه‌های آبریز کشور باقی می‌مانند؛ اما در سیستان و بلوچستان، برخی حوضه‌ها به‌گونه‌ای هستند که در صورت نبود سازوکارهای مناسب، آب می‌تواند به سمت کشورهای همسایه یا دریای عمان حرکت کند.

برای نمونه، درباره دشت سیستان نیز در گزارش‌های اخیر آبخیزداری اعلام شده که بخشی از روان‌آب این حوزه در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و بخشی از مسیرهایی به سمت افغانستان حرکت می‌کند.

بنابراین در سیستان و بلوچستان، زمان برای مدیریت سیلاب اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه ممکن است فاصله میان بارش و خروج آب از حوزه بسیار کوتاه باشد.

مطالبه‌ای برای مدیریت آب‌های مرزی

اکنون ضرورت دارد مدیریت آب در سیستان و بلوچستان فقط به تأمین آب شرب یا پیگیری حق‌آبه‌های ورودی محدود نشود؛ بلکه آب باران و روان‌آب‌های داخلی استان نیز به‌عنوان یک سرمایه راهبردی مورد توجه قرار گیرد.

استانی که از یک سو با خشکسالی، کاهش منابع آب و تبعات آن مواجه است و از سوی دیگر در زمان بارش‌های سنگین شاهد شکل‌گیری روان‌آب‌های قابل توجه است، نیازمند یک برنامه جامع برای «نگهداشت آب پیش از خروج» است.

این موضوع می‌تواند به‌ویژه در مناطق مرزی، در اولویت قرار گیرد؛ مناطقی که هر مترمکعب آب مهارنشده ممکن است به‌جای آنکه به سفره زیرزمینی، کشاورزی، دامداری یا محیط‌زیست استان کمک کند، از مرز خارج شود.

اسراف فقط باز گذاشتن شیر آب نیست؛ گاهی اسراف آنجاست که باران می‌بارد، سیلاب جاری می‌شود، آب از برابر چشم ما عبور می‌کند و ما هنوز سازوکاری برای نگه داشتن سهم خود از این نعمت نداریم.