راز موفقیت شگفتی‌سازهای جام جهانی

تیم‌هایی مانند کیپ‌ورد، کوراسائو، غنا و آفریقای جنوبی که در رده‌های میانی و پایین رنکینگ فیفا قرار دارند، موفق شده‌اند مقابل تیم‌هایی، چون اسپانیا، انگلیس، اکوادور و کره‌جنوبی امتیاز بگیرند و نگاه‌ها را به خود جلب کنند.
در نگاه نخست شاید این نتایج صرفا شگفتی‌هایی مقطعی به نظر برسند، اما بررسی دقیق مسابقات نشان می‌دهد موفقیت این تیم‌ها بیش از آنکه حاصل شانس باشد، نتیجه برنامه‌ریزی تاکتیکی، نظم تیمی و اجرای دقیق وظایف از سوی بازیکنان بوده است.

یکی از بهترین نمونه‌ها، تساوی بدون گل کیپ‌ورد برابر اسپانیا بود؛ مسابقه‌ای که بسیاری آن را یکی از برترین نمایش‌های تاکتیکی این دوره از جام جهانی می‌دانند. کیپ‌ورد با آرایش دفاعی ۱-۵-۴، فاصله میان خط دفاع و هافبک‌هایش را به حداقل رساند و اجازه نداد اسپانیا از فضای بین خطوط استفاده کند. نکته مهم این بود که بازیکنان کیپ‌ورد در دام بازی مالکانه اسپانیا نیفتادند. اسپانیایی‌ها بار‌ها توپ را به عقب برگرداندند تا حریف را وادار به جلو آمدن کنند، اما بازیکنان کیپ‌ورد با حفظ انسجام دفاعی، ساختار خود را بر هم نزدند و همین موضوع باعث شد اسپانیا راهی برای نفوذ از مرکز زمین پیدا نکند.

تقریبا همین الگو را می‌توان در نمایش غنا مقابل انگلیس نیز مشاهده کرد. انگلیس تحت هدایت توماس توخل تلاش می‌کند با عقب کشیدن بازی و جذب فشار حریف، فضا‌های بیشتری برای حمله ایجاد کند، اما غنا با دفاعی منظم و فشرده این برنامه را خنثی کرد. بازیکنان این تیم تا حد امکان از پرس بی‌موقع خودداری کردند و اجازه دادند مدافعان انگلیس توپ را در اختیار داشته باشند، اما مسیر رسیدن توپ به بازیکنان خلاق و خطرناک را بستند.

آمار نیز این موضوع را تأیید می‌کند. شاخص PPDA که میزان شدت پرس یک تیم را اندازه‌گیری می‌کند، نشان داد کیپ‌ورد و غنا عمدا فشار کمی روی حریف وارد کردند و بیشتر روی حفظ شکل دفاعی خود تمرکز داشتند. این رویکرد منفعلانه، اما حساب‌شده، باعث شد تیم‌های بزرگ نتوانند ریتم همیشگی خود را پیدا کنند.

در مقابل، بررسی شکست برخی تیم‌های دیگر نشان می‌دهد تنها دفاع کردن کافی نیست و نحوه سازماندهی دفاع اهمیت بسیار بیشتری دارد. عربستان سعودی در دیدار برابر اسپانیا با وجود استفاده از خط دفاع پنج نفره، به دلیل جابه‌جایی‌های نامناسب هافبک‌ها و پوشش ندادن عرض زمین، بار‌ها از کناره‌ها آسیب دید. اسپانیا با تغییر سریع جهت بازی و استفاده از فضای خالی در جناحین، بار‌ها دفاع عربستان را بر هم زد و به گل رسید.

سوئد نیز در شکست سنگین ۵ بر یک مقابل هلند با همین مشکل روبه‌رو شد. سیستم ۲-۳-۵ این تیم باعث شده بود تنها سه هافبک مسئول پوشش عرض زمین باشند و همین موضوع، فضای زیادی را برای نفوذ مدافعان کناری و وینگر‌های هلند ایجاد کرد. جالب اینکه عملکرد سوئد تنها زمانی بهبود یافت که این تیم در ادامه مسابقه به آرایش ۱-۵-۴ تغییر سیستم داد؛ همان ساختاری که کیپ‌ورد و غنا با موفقیت از آن استفاده کرده بودند.

اما تیم‌های شگفتی‌ساز تنها به دفاع کردن اکتفا نکردند. یکی دیگر از ویژگی‌های مشترک آنها، شجاعت در زمان مالکیت توپ بود. برخلاف گذشته که تیم‌های ضعیف پس از تصاحب توپ تنها به ارسال‌های بلند و بی‌هدف روی می‌آوردند، تیم‌هایی مانند آفریقای جنوبی، عراق و کیپ‌ورد تلاش کردند بازی را از عقب زمین با پاس‌های کوتاه آغاز کنند تا تیم‌های بزرگ را به پرس شدید وادار کنند. سپس با یک پاس بلند یا ارسال دقیق از روی خط پرس، توپ را به مناطق خطرناک منتقل کردند.

آفریقای جنوبی نمونه موفق این رویکرد بود. این تیم با وجود تنها ۳۱ درصد مالکیت توپ، مقابل کره‌جنوبی دو برابر حریف شوت زد و در نهایت با استفاده از همین شیوه انتقال سریع توپ، گل ارزشمند صعود خود را به ثمر رساند. البته این سبک بازی بدون ریسک نیست و برخی تیم‌ها مانند آفریقای جنوبی مقابل مکزیک یا عراق برابر نروژ، از همین ناحیه گل دریافت کردند، اما در عوض موقعیت‌های خطرناک فراوانی نیز خلق کردند.

در کنار مسائل تاکتیکی، کیفیت فردی نیز نقش مهمی در رقم خوردن این نتایج داشته است. ووزینیا، دروازه‌بان ۴۰ ساله کیپ‌ورد، با واکنش‌های فوق‌العاده خود برابر اسپانیا به چهره محبوب این جام تبدیل شد و الوی روم، دروازه‌بان کوراسائو، نیز با ثبت ۱۵ مهار، رکورد بیشترین سیو در یک مسابقه جام جهانی را تکرار کرد و سهم بزرگی در کسب نخستین امتیاز کشورش داشت.

آنچه تاکنون از جام جهانی ۲۰۲۶ دیده‌ایم، نشان می‌دهد دیگر نمی‌توان صرفا با تکیه بر نام‌ها و جایگاه تیم‌ها در رده‌بندی فیفا درباره نتایج قضاوت کرد.

فوتبال مدرن بیش از هر زمان دیگری به جزئیات تاکتیکی، انسجام تیمی و اجرای دقیق برنامه‌های فنی وابسته شده است؛ موضوعی که باعث شده تیم‌های کوچک نیز بتوانند فاصله خود را با قدرت‌های سنتی کاهش دهند و شگفتی‌های بزرگی خلق کنند.