آیا رسانه ، کودکان را خشن می کند؛

: مرکز تحقیقات صداوسیما چندی پیش تحقیقی را به انجام رساند تا ضمن آن بتواند به رابطه پایگاه اجتماعی اقتصادی والدین و تاثیر تماشای برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی در کودکان دست یابد.

کد خبر: ۱۲۰۹۹۶

در این بررسی 1016 نفر از کودکان پایه چهارم و پنجم دبستان از همه مناطق آموزش و پرورش شهر تهران به صورت تصادفی انتخاب و به وسیله 2 پرسشنامه (کودک و والدین) بررسی شدند. این تحقیق ، نتایج خوبی در بر داشت و نشان داد که «خشونت در کودکان» می تواند علل مختلفی داشته باشد. آنچه می خوانید ، نتیجه این تحقیق است.

بسیاری از متخصصان بر این باورند که یکی از عوامل اصلی بروز خشونت و پرخاشگری در جوامع امروز ، گسترش نمایش خشونت در تلویزیون و فراوانی نوارهای ویدئویی و سی دی های حاوی صحنه های کشتار و زد و خورد است که می تواند به منزله الگویی برای بینندگان باشد. حتی برخی کارشناسان ، وقوع قتلها و کشتارها و انحرافات اجتماعی مثل اعتیاد و سرقت و راهزنی را به تماشای برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی و سینمایی مربوط می دانند.
تاکنون پژوهش های بسیاری در کشورهای مختلف برای بررسی این رابطه صورت گرفته است ، به طوری که مطالعه روی برنامه های خشونت آمیز تلویزیون ، بیش از هر موضوع دیگری درباره رسانه ، مورد توجه محققان بوده است. برخی محققان بر این باورند که برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی ، در برخی شرایط، باعث پرخاشگری مخاطبان بویژه کودکان می شود. اما این شرایط چیست؛ در واقع کدام عوامل اجتماعی و متغیرهای واسطی هستند که میزان تاثیرپذیری کودکان را از این برنامه ها افزایش یا کاهش می دهند؛ تحقیقات نشان می دهد کودکانی که بیشتر در معرض رفتارهای خشونت آمیز قرار دارند، بیشتر از خود پرخاشگری نشان می دهند یا کودکانی که به طبقات اجتماعی اقتصادی پایین تعلق دارند ، بیشتر در معرض این نوع رفتارها قرار می گیرند. بنابراین احتمالا این دو عامل ، می تواند در تاثیر تماشای خشونت تلویزیونی بر کودکان نقش داشته باشد.
اما از آنجا که یافته های تحقیقاتی را نمی توان براحتی به همه جوامع تعمیم داد و تفاوت های فرهنگی مانع از این تعمیم پذیری می شود ، بنابراین انجام این گونه پژوهش ها در کشور ما با توجه به شرایط خاص فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی آن ضروری به نظر می رسد. بدیهی است یافته های این نوع تحقیقات ، مبنای مناسب تری برای قضاوت و برنامه ریزی در ساخت و تولید و پخش برنامه های تلویزیونی خواهد بود. مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش پایگاه اجتماعی اقتصادی و رفتار والدین در تاثیر برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی بر کودکان انجام گرفته است.
برای این منظور ، نمونه ای متشکل از 1016 نفر از کودکان پایه چهارم و پنجم دبستان از تمامی مناطق آموزش و پرورش شهر تهران به صورت تصادفی انتخاب و با استفاده از دو پرسشنامه (کودک و والدین) بررسی شدند.
نتایج این بررسی حاکی است : 60.9 درصد از کودکان مورد بررسی ، روزانه بین 3 تا 4 ساعت به تماشای تلویزیون می نشینند. 37.1 درصد نیز بین یک تا 2 ساعت در روز ، تلویزیون تماشا می کنند ، 0.5 درصد از کودکان اصلا تلویزیون تماشا نمی کنند و 1.5 درصد به این سوال پاسخ نداده اند.
مدت زمان تماشای تلویزیون در ایام تعطیل ، کمی تغییر می کند. یعنی 63.3 درصد بین 3 تا 4 ساعت و 31.4 درصد بین یک تا 2 ساعت به تماشای تلویزیون می پردازند. 3.5 درصد اصلا در ایام تعطیل تلویزیون تماشا نمی کنند و 1.8 درصد به این پرسش پاسخ نداده اند.
میان میزان تماشای خشونت تلویزیونی و تایید خشونت از سوی کودکان رابطه معنی داری وجود دارد که البته این ارتباط چندان قوی نیست. اما با افزایش میزان تماشای خشونت تلویزیونی ، میزان توسل به خشونت در کودکان بیشتر شده است. به طوری که این کودکان برای رسیدن به اهداف خود بیشتر به رفتارهای خشونت آمیز متوسل می شوند.
تحلیل ها، حاکی است که میان پایگاه اجتماعی اقتصادی والدین و میزان تماشای خشونت تلویزیونی ، تایید این خشونت و توسل به آن در کودکان رابطه معنی داری وجود ندارد. در واقع کودکان متعلق به پایگاه های اجتماعی مختلف تقریبا به یک میزان به تماشای تلویزیون می نشینند ، به یک میزان خشونت را تایید می کنند و به یک میزان به خشونت متوسل می شوند. کودکانی که بیشتر در معرض رفتارهای خشونت آمیز والدین قرار می گیرند، بیشتر به دیدن برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی گرایش دارند و رفتارهای خشونت آمیز بیشتری از خود بروز می دهند.
در خانواده هایی که به پایگاه اجتماعی اقتصادی بالاتری تعلق دارند ، والدین به تماشای تلویزیون کودکان بیشتر نظارت می کنند. اما نظارت والدین بر میزان تایید یا رد خشونت و همچنین توسل یا عدم توسل به خشونت در کودکان تاثیری نداشته است.

نظارت برصحنه های غیر واقعی

آیدین: گرچه در این تحقیق رابطه نظارت والدین بر میزان تماشای خشونت تلویزیون در کودکان و در نتیجه میزان تایید یا توسل به خشونت در آنان تایید نشد ، اما تحقیقات بسیاری وجود دارد که این رابطه را تایید کرده اند ، بنابراین باید به والدین آموزش داد که بر تماشای خشونت های تلویزیونی از سوی کودک خود ،

نظارت داشته باشند و به جای همراهی محض و منفعلانه در تماشای این برنامه ها و یا عدم نظارت کامل ، هنگام تماشای برنامه های خشونت آمیز تلویزیونی همراه کودک باشند و درباره صحنه ها ، غیرواقعی بودن خشونت ها و آسیب های به نمایش درآمده و درست و غلط بودن رفتارهای بازیگران ، به کودک خود توضیح دهند. این شیوه نظارتی ، باعث می شود کودک درک بهتری از صحنه ها داشته باشد و تاثیر کمتری از خشونت تلویزیونی بپذیرد

بررسی تاثیر تعاملی دو متغیر پایگاه اجتماعی اقتصادی خانواده و میزان تماشای خشونت تلویزیون ، بر میزان تایید خشونت در کودکان نشان داد که تماشای خشونت بیش از پایگاه اجتماعی اقتصادی در تایید خشونت توسط کودکان تاثیر می گذارد و البته جهت این تاثیر معکوس است. به عبارت دیگر ، کودکانی که به پایگاه اجتماعی اقتصادی پایین تری تعلق دارند ، هر چه بیشتر به تماشای خشونت تلویزیون بنشینند ، بیشتر به تایید خشونت می پردازند تا افرادی که در پایگاه اجتماعی اقتصادی بالاتر قرار دارند و کمتر هم خشونت تلویزیونی را تماشا می کنند.
اما در بررسی تاثیر تعاملی پایگاه اجتماعی اقتصادی خانواده و میزان تماشای خشونت تلویزیون بر میزان توسل به خشونت در کودکان مشاهده شد که برخلاف میزان تماشا ، پایگاه اجتماعی اقتصادی در بروز رفتارهای خشونت آمیز در کودکان تاثیری ندارد. به عبارت دیگر ، در همه پایگاه های اجتماعی اقتصادی ، تماشای خشونت تلویزیون به یک نسبت باعث توسل به خشونت در کودکان می شود. در حالی که با افزایش مدت تماشا، بر میزان استفاده از رفتارهای پرخاشگرانه افزوده شده است.
بررسی تاثیر تعاملی رفتار خشونت آمیز والدین و تماشای خشونت تلویزیونی بر تایید خشونت در کودکان ، حاکی است که رفتار خشونت آمیز والدین بیش از میزان تماشای تلویزیون ، بر تایید خشونت در کودکان تاثیرگذار است. در واقع این دو عامل اثر یکدیگر را تشدید می کنند. یعنی هنگامی که کودکان در معرض رفتارهای خشن تری قرار می گیرند ، با تماشای بیشتر خشونت تلویزیونی ، بیشتر به تایید خشونت می پردازند.
بررسی تاثیر تعاملی دو متغیر رفتار خشونت آمیز والدین و میزان تماشای خشونت تلویزیونی بر میزان توسل به خشونت در کودکان نشان می دهد رفتار خشن والدین بیش از تماشای خشونت بر بروز رفتار پرخاشگرانه تاثیر می گذارد. در واقع هر قدر رفتار والدین با کودک خشن تر باشد ، تماشای خشونت تلویزیونی ، بیشتر کودکان را به استفاده از رفتارهای خشونت آمیز سوق می دهد.
در مقابل ، تاثیر تعاملی رفتار مسالمت آمیز والدین و میزان تماشای خشونت تلویزیونی بر تایید خشونت در کودکان ، حاکی است که در این تعامل ، رفتار مسالمت آمیز والدین نقشی ندارد. اما تماشای خشونت تا حدی تایید خشونت در کودکان را بیشتر می کند. در حالی که ، رفتار مسالمت آمیز والدین و تماشای خشونت تقریبا به یک میزان اما در جهت معکوس بر توسل به خشونت در کودکان تاثیر دارد. به بیان دیگر ، به هر میزان که رفتار مسالمت آمیز والدین با کودک کم می شود و کودک بیشتر به تماشای خشونت تلویزیون می نشیند ، به میزان بیشتری از رفتارهای خشونت آمیز استفاده می کند. نتایج پژوهش حاضر که تقریبا همسو با پژوهش های پیشین است ، نشان می دهد که در هر صورت تماشای خشونت تلویزیونی ، هم تایید خشونت و هم به کارگیری رفتار خشونت آمیز کودک را در زندگی روزمره اش افزایش می دهد و آنجا که تماشای خشونت تلویزیونی با رفتار خشونت آمیز والدین توام می گردد ، این تاثیر مضاعف خواهد شد. اما حذف کامل برنامه های خشونت آمیز در تلویزیون تقریبا غیرممکن است.
با این که محتوای اکثر برنامه هایی که از طریق سیمای جمهوری اسلامی ایران به نمایش در می آید ، تحت کنترل بوده و در مقایسه با دیگر کشورها ، کمتر حاوی صحنه های خشونت آمیز است ، ولی رقابت شدید در جلب مخاطب ، تلاش برای جذاب کردن هر چه بیشتر برنامه های تلویزیونی و تامین بخش عمده ای از فیلمها و سریال ها از تولیدات خارجی که متاسفانه عاری از خشونت نیستند ، باعث شده تا برنامه های پخش شده از تلویزیون ملی ، خالی از خشونت نباشد.
بنا بر این حال که اجتناب از تماشای خشونت در رسانه های مختلف میسر نیست و شرایط حاکم بر بازارهای جهانی رسانه و رقابت شدید در این حوزه ، حذف خشونت از برنامه های تلویزیونی را امکان پذیر نمی سازد ، برای کاهش تاثیرات تماشای خشونت تلویزیونی بر کودکان چه باید کرد؛ البته راهکارهای پیشنهادی بسیاری وجود دارد که در قالب تحقیقاتی از این نوع همواره ارائه می شود: کاهش سهم سریال های خشونت آمیز خارجی در برنامه های تلویزیونی و استفاده بیشتر از سریال های داخلی که با توجه به فرهنگ کشور ، کنترل این صحنه ها در آنها امکان پذیر است.
یکی از مهمترین اهداف بسیاری از سریال ها و برنامه های تلویزیونی ، آموزش روشهای صحیح فرزندپروری است. در برنامه های مشاوره تلویزیون می توان به والدین این آگاهی را داد که به کارگیری روشهای خشن علاوه بر آثار سوئ متنوع خود و افزایش رفتار پرخاشگرانه در کودک ، می توان تاثیرپذیری کودکان را از صحنه های واقعی و یا غیرواقعی خشونت تلویزیونی بیشتر کند. صداوسیما می تواند برای آموزش برنامه سازان کودک ، کتاب راهنما منتشر کند. لازم است موارد آموزشی کلی با موضوع معیارهای حقوق کودک ، روشهای متعارف نظارت بر حقوق کودک و نیز ویژگی های اصلی و اساسی رشد و تربیت کودک در اختیار برنامه سازان کودک قرار گیرد.
برای نظارت بر تهیه برنامه های کودک ، گروههای نظارتی تشکیل شود. این گروهها علاوه بر کنترل برنامه های کودک باید بر دیگر برنامه هایی که توسط کودکان دیده می شوند ، نظارت کافی داشته باشند و توصیه های لازم را برای پخش این سریال ها در ساعات مناسب ارائه کنند. تلاش شود در برنامه های کودک و به طور کلی سریال های تلویزیونی ، زندگی انسان به شکلی تحقیرآمیز به نمایش درنیاید و خشونت های به نمایش درآمده در نهایت تقبیح شوند. ساعات پخش سریال های خشونت آمیز و ساعات تکرار مجدد آنها در روزهای بعد ، کنترل شود و از علائم هشدار برای پیش آگهی والدین در تماشای برنامه های خشونت آمیز استفاده شود.