چشم‌اندازی به جهان‌های دیگر

فرینج یادآور سریال‌های علمی ـ تخیلی جنایی پیشینی همچون ایکس فایل‌هاست. داستان روایت رویدادهایی است که در واحدی از دفتر تحقیقات فدرال (FBI) به نام بخش فرینج رخ می‌دهد. قهرمان اصلی این مجموعه کارآگاهی به نام اله‌ویا دانام با بازی آنا تورو است که ‌ طی رویدادهایی با دانشمندی جامعه گریز و خلاق به نام والتر بیشاپ با بازی جان نوبل آشنا می‌شود. مردی که به دلیل رویدادهایی که سال‌ها پیش در آزمایشگاه او در دانشگاه هاروارد رخ داده محکوم به سپری‌کردن ایام در آسایشگاهی روانی است. آنها همراه پیتر فرزند والتر بیشاپ، نابغه‌ای نا‌آرام که کفالت پدر را به عهده دارد در مقابل مجموعه‌ای از رویدادهای شگفت‌انگیزی قرار می‌گیرند که در حاشیه علم قرار دارد.

داستان در عین مرور پرونده‌های روزمره، داستان بزرگ‌تری را نیز دنبال می‌کند و آن وجود دنیاهای موازی و سفر میان آنهاست.

فرینج در لغت به معنی حاشیه است و گاهی به علوم غریبه ترجمه می‌شود. آنچه در این داستان از آن به علوم فرینج یاد می‌شود رویدادها و تحقیقاتی است که در حوزه علم قرار ندارند، بلکه در مرزهای بیرونی آن روی می‌دهند. در طبقه‌بندی رایجی که برای اعتبار علوم وجود دارد، طیفی از مطالعات قرار دارد که در یک سوی آن علم و در سوی دیگر شبه علم و خرافه قرار دارد. اما این تقسیم‌بندی دو وجهی نیست و در این بین طبقه‌بندی‌های دیگری نیز ارائه می‌شود. در این طبقه‌‌بندی علوم فرینج همسایه علوم رسمی هستند.

مواردی مانند تلاش برای ذخیره، ضبط و انتقال خودآگاهی افراد، دور بینی، ارتباط میان افراد از طریق هماهنگی میان امواج و رفتار مغزی آنها، دستکاری‌های ژنتیکی که به خلق موجودات ترکیبی منجر می‌شوند و همچنین برخی از آزمایش‌های انسانی تندرو و تلاش برای شکستن تار و پود رایج جهان و سفر میان ابعاد ـ فرضی ـ و دیدن جهان‌های موازی و ممکن دیگر از جمله موضوعات این سریال است.

در این داستان شرکت فناوری بزرگی به نام مَسیو داینامیک نقشی کلیدی بازی می‌کند. جایی که سطح فناوری را از آنچه در اطراف ما می‌گذرد پیشتر برده و به همین دلیل فناوری‌هایی فراتر از زمان خود را در اختیار دارد.

محصولات این شرکت یادآورد جمله معروف آرتور سی کلارک، آینده‌نگر و نویسنده برجسته علمی ـ تخیلی معاصر است که معتقد بود «هر فناوری به اندازه کافی پیشرفته‌ای، قابل تمایز از جادو نیست» و به همین دلیل بسیاری از این فناوری‌ها ‌ مربوط به فضایی غیرواقعی است.

داستان‌های فرینج در حالی که سعی در روایت دنیایی غیر واقعی و خارج از محدوده‌های علمی دارد، اما سعی می‌کند حداقل در سطحی وفادار به روند علمی باقی بماند و سعی می‌کند نشان دهد روند برخی از رویدادها می‌تواند در آینده از دایره علوم حاشیه به دایره علوم وارد شود. شخصیت دانشمند مجموعه سعی دارد هر بار در مواجهه با مساله از اصول روش علمی استفاده کند اگرچه در نهایت توضیح نهایی ممکن است خارج از علوم رایج باشد.

ایده وجود سازمان‌های مخفی و پنهان در دولت‌های مختلف که سعی می‌کنند درباره آنچه به طور عام ماوراءالطبیعه یاد می‌شود، تحقیق و آنها را مهار کرده و مورد استفاده قرار دهند نه‌تنها در دنیای ادبیات و سینمای علمی تخیلی (که شاید بارزترین آن مجموعه ایکس فایل بود) که در فرهنگ عامه و در بین طرفداران نظریه توطئه سابقه‌ای تاریخی دارد.

همه ما داستان‌های زیادی از بخش‌های مخفی سازمان‌های اطلاعاتی و نظامی آمریکا و دیگر کشورها را شنیده‌ایم که درباره این موضوعات تحقیق می‌کنند. به طور خاص داستان‌های فراوانی درباره رونق چنین دفاتری در دوران جنگ جهانی روایت می‌شود. داستان‌هایی که با توجه به برخی از رفتارهای سران رژیم آلمان نازی و علایق آنها و تحقیقات و سرمایه‌گذاری وسیعی که در علوم و فناوری انجام داده بودند، همچنین بر اساس گزارش‌هایی که از برخی آزمایش‌هایی که آنها روی اسیران انجام می‌دادند شاید ریشه‌هایی در حقیقت داشته باشد. در همین دوران داستان‌های زیادی از وجود دفاتر تحقیقاتی مشابه در آمریکا هم منتشر شده است.

البته طبیعی است که عمده شاخ و برگ چنین داستان‌هایی حاصل ذهن نظریه‌پردازانی است که علاقه زیادی به تئوری توطئه دارند. در عین حال برخی از تحقیقات نشان می‌دهد چنین گرایش‌هایی در برخی از دولت‌ها نه‌تنها وجود دارد که ممکن است هنوز هم به گونه غیررسمی دنبال شود. کافی است در جامعه خودمان به گزارش‌هایی که از نفوذ جادوگران و دعا‌نویسان و فال‌بینان در مسابقات فوتبال منتشر شده است نگاه کنید و با توسعه همین طرز تفکر در سطوح بالاتر بخصوص در مواقعی که بحران‌های بزرگ ـ نظیر جنگ جهانی ـ شکل می‌گیرد، ببینید که شکل‌گیری چنین گرایش‌هایی و البته سوءاستفاده بسیاری از آن چیز غریبی نیست.

بویژه آن‌که برخی از تحقیقات نظیر تلاش برای روانکاوی رفتاری رهبران دول متخاصم، تلاش برای توسعه فناوری‌های مرتبط با ذهن خوانی و مطالعات پزشکی به منظور افزایش توان روحی و رزمی سربازان، واقعیت‌های تاریخی است که به این نظریه‌ها دامن می‌زند. اما اگر این تلاش‌ها ‌ در حوزه خرافه و شبه‌علم است در بخشی که مشخصا به علوم حاشیه یا فرینج معروف است شاید تلاش‌های واقعی بیشتری صورت گرفته باشد. البته به شرطی که این تعریف را اندکی اصلاح کنید و آن را معادل توسعه مرزهای فناوری به فراسوی امکانات موجود قلمداد کنید. بسیاری از فناوری‌های مهمی که امروزه از آن استفاده می‌کنیم حاصل سرمایه‌گذاری‌های نظامی و دولتی است که در تلاش برای توسعه فناوری‌های موجود شکل گرفته است فناوری‌هایی که در زمان خود شاید فراتر از دایره امکانات علوم و فنون بودند.

یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی که در این زمینه فعالیت می‌کند و البته عمده تحقیقاتش در زمینه مرزهای دانش است و نتایج آن به صورت عمومی منتشر می‌شود مرکزی به نام دارپاست. واحدی تحقیقاتی وابسته به وزارت دفاع آمریکا که می‌توانید وب سایت آن را در نشانی http:‌/‌‌/‌www.darpa.mil‌/‌ مشاهده کنید.

بسیاری از پروژه‌های این مرکز در نهایت به تغییرات عمده در جهان ما منجر شده‌اند و بسیاری از آنها چشم‌اندازهای شگفتی برای آینده به وجود آورده‌اند.

آرپانت که از آن به نیای اینترنت امروز نام برده می‌شود در این مرکز توسعه یافت و فهرست مفصلی از ربات‌های انسان‌نما، تا سیستم‌های دفاعی مبتنی بر واقعیت مجازی تا ماشین‌های پرنده و... در رده حوزه تحقیقات عمومی این سازمان هستند.

امروز به طور رسمی خبری از سازمانی که همانند واحد فرینج که رویدادهای ناشناخته و غیرعادی و اصطلاحا ماوراءالطبیعی را به رسمیت بشناسد و درباره آنها تحقیق کند ـ در بخش دولتی ـ وجود ندارد. اگرچه انبوهی از پروژه‌های پیشرفته علمی و فناوری محرمانه در گوشه و کنار دنیا دنبال می‌شود و البته این‌که در بین برخی از دولت‌ها افراد یا سازمان‌هایی غیرعلنی سعی در سوءاستفاده و تحمیل دیدگاه‌های خرافی و غیرعلمی داشته باشند، قریب به یقین است.

داستان فرینج در عین حال روایتی از دنیاهای موازی ارائه می‌دهد که از نظر علمی موضوعی هیجان‌انگیز و در عین حال بحث‌برانگیز است. اصل ایده دنیاهای موازی این روزها به طور جدی از سوی دانشمندان دنبال می‌شود و مورد بررسی قرار می‌گیرد، گرچه چنین دنیاهایی با تصویری که در این سریال ارائه می‌شود تفاوت بنیادی دارد.

اما داستانی مانند فرینج ـ که گذشته از روایت ظاهری و داستان جنایی و علمی تخیلی خود، داستانی عمیقا انسانی از روابط اجتماعی ماست ـ از جهت دیگری مهم است. در این داستان و داستان‌های مشابه، نویسندگان و آینده‌نگر‌های علمی تخیلی ـ که از کمک مشاوران علمی بهره می‌برند ـ سعی می‌کنند چشم‌اندازهایی از دنیاهای ممکن را پیش‌روی ما قرار دهند و بهانه‌ای ایجاد کنند که ذهن ما را جذب دنیای شگفت‌انگیز و پرشور و شر دانش علمی و فناوری کنند. دنیایی که وقتی وارد آن می‌شوید جهان گونه‌ای دیگر خود را بر شما آشکار می‌کند و می‌توانید هیجان زیستن در دنیای تازه کشف شده به دست علم را تجربه کنید.

پوریا ناظمی / جام جم