گفت‌وگو با کارگردان فیلم «در جستجوی پلنگ ایرانی»

فتح‌الله امیری را به عنوان مستندساز حیات‌وحش می‌شناسیم. او اولین مستند خودش را با نام «آب را گل نکنیم» با موضوع طبیعت ساخت که با استقبال روبه‌رو شد. دیگر مستند او با نام «در جستجوی پلنگ ایرانی» جوایز زیادی از جشنواره‌های داخلی و خارجی کسب کرده است. امیری برای ساخت فیلم‌های مستندش با خطرات زیادی روبه‌رو می‌شود، اما حاضر است این خطرات را به جان بخرد تا کاری برای گونه‌های زیستی که با خطر انقراض روبه‌رو هستند، انجام دهد. مستند در جستجوی پلنگ ایرانی به مناسبت‌های مختلف از شبکه‌های گوناگون پخش می‌شود. به همین مناسبت با او به گفت‌وگو نشستیم.

در حالی که گونه‌های مستندسازی متنوع هستند، چرا شما سراغ دشوارترین گونه مستندسازی یعنی حیات‌وحش رفتید که تولید آنها با سختی‌هایی همراه است؟

هر فردی برای خودش حرفه‌ای را انتخاب می‌کند. من حدود 9 سال پیش اولین فیلم مستندم را با موضوع طبیعت با نام «آب را گل نکنیم» ساختم. دلیل انتخاب موضوع محیط‌زیست به علاقه‌ام برمی‌گردد. بعد از این‌که اولین مستندم با استقبال روبه‌رو شد، انگیزه‌ام برای ساخت مستند بعدی با موضوع محیط‌زیست بیشتر شد. به همین دلیل مستند حیات‌وحش ایلام را ساختم که موضوع پایان‌نامه دوره کارشناسی‌ام بود که به عنوان پایان‌نامه برتر دانشکده شناخته شد و چند جایزه ملی هم گرفت. بعد از ساخت این مستند به کسانی که در این حوزه کار می‌کردند همکاری‌شان را با من آغاز کردند. در مجموع پیشرفتم در حوزه مستندسازی پله‌‌پله بود.

معمولا شروع فعالیت هر کس برای انتخاب شغلش بیشتر احساسی است تا عقلانی. آیا این مساله هم درباره شما صدق می‌کند؟

بله، برای من هم این‌طور بود. شاید اگر اولین مستندم با استقبال روبه‌رو نمی‌شد، حوزه کاری‌ام را تغییر می‌دادم، اما خدا را شاکرم که توانستم موفق شوم. به هر حال من هم در شروع فعالیتم دانش محیط‌زیست نداشتم و به خاطر علاقه‌ای که داشتم این حوزه را انتخاب کردم. گرچه مستندسازی حیات‌وحش کار زمانبر، پرهزینه و دشواری است، اما شیرینی خاص خودش را دارد و برایم جذاب است.

از خطراتی که زمان ساخت مستندهای حیات‌وحش با آنها روبه‌رو می‌شوید، برایمان بگویید؟

کار ما سختی‌های خاص خودش را دارد. بیشتر جانوران حیات‌وحش خطرناک نیستند. در میان آنها خزندگان از همه خطرناک‌تر هستند. بارها من و گروه همراهم توسط سم خزندگان آسیب دیده‌ایم. گاهی در شب از دره پرت شده‌ایم. برخی مواقع هم در کویر بودیم و آب آشامیدنی‌مان تمام شده است. یک‌بار در کویر مشغول کار بودیم که من پایم را روی افعی شاخدار گذاشتم. یک‌بار هم یک عقرب بزرگ وارد چادرمان شد و... .

شما مستندهایی درباره حیوانات درنده مثل پلنگ هم ساخته‌اید. زمان تصویربرداری از این‌گونه حیوانات با چه مشکلاتی روبه‌رو می‌شوید؟

پلنگ‌های ایرانی بیشتر انسان‌ گریز هستند. اگر فاصله ما با حیوانات درنده مثل پلنگ، خرس و... بالای 50 متر باشد معمولا فرار می‌کنند، مگر آن‌که توله‌هایشان همراهشان باشد که خطرناک می‌شوند، اما در فاصله کم مثل زیر 20 متر قضیه فرق می‌کند. در این فاصله معمولا عصبی می‌شوند. برای ساخت مستند در جستجوی پلنگ ایرانی، یک شب با حمله خرس روبه‌رو شدیم. در میان اینها خزندگان به خاطر سمی‌ بودنشان خطرناک‌تر هستند. البته معتقدم اگر حیوانات به ما حمله می‌کنند مقصر ما هستیم.

یعنی حق را به حیوانات می‌دهید که به شما حمله می‌کنند؟!

بله، حق با آنهاست. ما وارد محیط زندگی آنها می‌شویم و آنها از قلمرو خود دفاع می‌کنند.

پس اگر این نگاه را دارید، چرا وارد قلمرو حیوانات می‌شوید؟

هر کاری هزینه‌ای دارد، حتی برای حیوانات. ما این کار را انجام می‌دهیم تا بتوانیم به مسئولان یادآوری کنیم که باید از گونه‌های مختلف جانوران حفاظت شود. برای این معرفی ناچار هستیم وارد قلمرو حیوانات شویم و آنها هم کمی از این موضوع دچار وحشت شوند. تنوع زیستی در ایران خیلی خوب است، اما حفاظت از آنها کم است. ما ده نوع گربه‌سان داریم که از کل اروپا و آمریکا بیشتر است، اما برای حفاظت آنها کمترین کار را انجام می‌دهیم و آنها در معرض خطر انقراض هستند.

بنابراین می‌توان گفت هدف شما علاوه بر فیلمسازی به نوعی حفاظت از حیوانات است؟

بله، مستند در جستجوی پلنگ ایرانی موفق‌ترین فیلمی است که با موضوع حفاظت از این حیوان کمیاب ساخته شده است. تعداد فیلم‌های مستند حیات‌وحش کم است و فیلم‌های تاثیرگذار هم کم تولید می‌شود.

شما برای ساخت مستند در جستجوی پلنگ ایرانی شش سال وقت صرف کردید. این همه سال برای ساخت یک فیلم برای شما مشکل نبود؟

وقتی به کاری که انجام می‌دهیم علاقه‌مند باشیم، سختی‌هایش را هم تحمل می‌کنیم. مستندسازی درباره حیات‌وحش کار سختی است به همین دلیل مستندسازان این حوزه تعدادشان کم است. یکی دیگر از مشکلات ما به بودجه مربوط است. به عنوان مثال بودجه چنین کاری را با مستند اجتماعی برابر در نظر می‌گیرند. در حالی که مستندهای حیات‌وحش هزینه‌ بیشتری نیاز دارند، ما حتی گاهی باید دوربین‌های مخصوص برای تصویربرداری بسازیم که همه اینها هزینه تولید را بالا می‌برد.

فکر می‌کنم برای مستند در جستجوی پلنگ ایرانی یک دوربین خاص هم ساختید.

بله، زمانی که قرار بود این مستند را بسازیم، قیمت دوربین 30 هزار دلار بود، اما ما تمام قطعات را خریدیم و خودمان دوربین را ساختیم که البته هم خوب جواب داد.

از کارهای جدیدتان بگویید؟

مجموعه مستند «خزندگان ایران» را به کارگردانی فرخ راستکار در هفت قسمت تهیه‌کردم. مستند «خزندگان ایلام» را هم برای صداوسیمای مرکز ایلام ساختم. مستند «پارک ملی کویر» را هم به سفارش صداوسیمای مرکز سمنان ساختم. معمولا کارهایی که می‌سازم به موازات هم هستند، چون حیات‌وحش فصلی است، مثلا در فصل سرما که خزندگان خواب هستند ما بقیه بخش‌هایی را که به این فصل مربوط است، ضبط می‌کنیم تا بهار شود و این موجودات از خواب بیدار شوند.

با توجه به خطراتی که شما هنگام ضبط این مستندها دارید، حتما همیشه کمک‌های اولیه همراهتان است؟

نه، در این‌گونه مواقع خودمان را به بیمارستان‌ می‌رسانیم. البته چند بار به مرکز پاستور مراجعه کردیم که سرم‌های ضد نیش خزندگان را در اختیار ما قرار دهند، اما در پاسخ به تقاضای ما گفتند چنین چیزی در قانون ما وجود ندارد.