دستفروش سینمای ایران نیستم

یک سری از اتفاقات و بی قانونی‌هایی که الان در سینما هست، مربوط به آن آقای «پول بیار، آدم بیار» است. البته ایشان در کار خودش خیلی کاردان و کاربلد است، اما او در اصل تاجر آدم در سینماست، عملا یک تجارتی در مورد آدم‌ها دارد که آدم‌های بالادستی، تهیه‌کننده‌ها، کارگردان‌ها و مافیا را خوب می‌شناسد و معامله‌ها را به هم جوش می‌دهد، یعنی این نقش آچار فرانسه بودن سینما را در این اتمسفر ایفا می‌کند. اما این‌که چرا من آچار فرانسه نشدم با وجود این‌که سوابق دیگری علاوه بر بازیگری دارم، این است که من خودم را یک هنرمند می‌دانم و نمی‌خواهم زیرآب این و آن را بزنم یا یک قطار آدم در جیبم داشته باشم که به تهیه‌کننده‌ها و کارگردان‌ها بندازم و...

اگر می‌خواستم این کارها را انجام دهم می‌رفتم بازار سراغ کاسبی، چند بار امتحان کردم و مطمئنم بیزینس‌من خوبی می‌شدم، اگر می‌خواستم کلاه سر مردم بگذارم یک بنگاه شش دهانه باز می‌کردم ولی من از اوایل دوران جوانی می‌خواستم هنرمند باشم، از نظر من هم، هنرمند یعنی انسانیت، یعنی آدم کاسب نباشد، تواضع، حقوق برای دیگران قائل شدن و احترام به پیشکسوت.

من برای دو مجموعه این کار را کردم و کاری بود که ذوقی آن را انجام دادم. از نظر حرفه‌ای، ما خیلی به صحنه و حتی بازیگر نزدیک هستیم و سلیقه نقش مهمی را ایفا می‌کند، به هر حال با شناختی که از حرفه طراحی دارم، اگر جایی از من کمک خواسته شود، کمک می‌کنم.

نه. من خودم را حرفه‌ای این کار نمی‌دانم به عنوان کسی که شناخت داشته و در مقطعی که برای طراح صحنه یک مشکلی پیش آمده کمک کردم که کار به اصطلاح لنگ نماند، من بارها کار افکت هم کردم ولی هیچ گاه خودم را مدعی این حرفه ندانستم.

چند تا کار تلویزیونی که در دهه 60 پخش می‌شد، مثل داستان اسکندر و ایوان مدائن.

ببینید من اینطور به قضیه نگاه نمی‌کنم، پرهیز از ابتذال خودش یک امتیاز برجسته است یعنی اگر کسی سعی می‌کرد از ابتذال دوری کند خیلی ارج و قرب داشت و امتیازی برای آن بود، ما چون در چنین مکتبی پرورش پیدا کردیم که یک سری اصول و پرنسیپ برایمان ملاک بود و در همه موارد سعی کردیم از این قضیه پرهیز کنیم.

در دهه 60 تا 70 من پرکار بودم و این ارزش‌ها را هم حفظ کردم اما از دهه 70 انگار یک اتفاقی در سینمای ایران افتاد،ارزش‌ها فراموش شدند، پاک شد، منظورم الزاما ارزش‌های مذهبی نیست، اصولا ارزش و قهرمان و خوبی و تبلیغ این چیزها کمرنگ شد و به همین خاطر آدم‌هایی که روی اصول پایبند بودند رفته رفته فراموش شدند. وقتی ابتذال به وجود می‌آید این افراد پرهیز می‌کنند و منتظر کار خوب می‌مانند تا این‌که یک دوره پنج ساله می‌گذرد و البته ممکن است در آن دوره کار کنند اما کم، من هم در آن مدت چند تا کار با ارزش کردم.

من از سال 54 به طور رسمی در نمایش رادیو و تلویزیون کارمند بودم، یعنی بازیگر رسمی بودم و بعد از انقلاب در تئاترشهر کار می‌کردم و بعد منتقل شدم به واحد گریم تلویزیون. علت آن هم این بود که ارشاد تئاتر شهر را گرفت و ما سر دوراهی ماندیم که برویم اداره تئاتر یا بیاییم تلویزیون. به هرحال سینما عرصه بازتری داشت و من به سینما آمدم. ورود من به سینما با فیلم ماموریت بود، ساخته حسین تنخواه.

بله تئاترهای تلویزیونی، مجموعه روزگار کهن و غیره.

آقای مخملباف مرا از دور می‌شناخت، نقش آن جوانک در اپیزود دوم دستفروش، پیشنهاد اسماعیل سلطانیان بود که خودش در اپیزود اول بازی می‌کرد، دنبال شخصیت می‌گشتند، یک روز با من تماس گرفتند که بروم دفتر آقای‌عبدالله اسکندری، آنجا رفتم و دیدم که آقای سلطانیان و مخملباف آمدند و یک نگاهی به من کردند و به قول معروف براندازم کردند و رفتند، آقای اسکندری همانجا به من گفت چنین نقشی است و تو انتخاب شدی، من ابتدا تردید داشتم، به من گفت متن را که بخوانی حتما قبول می‌کنی و همین‌طور هم شد.

به دنبال بازیگر می‌گشتند، اما اولین کسی که انتخاب کردند، من بودم.

بله، ما نزدیک به هشت جلسه با هم تحلیل و تمرین داشتیم.

آن صحنه چراغ قوه بازی پیشنهاد من بود، خود فیلم گویاست که این کاراکتر نمادی از روشنفکری است، در کودکی و عقب‌افتادگی‌اش باقی مانده و هنوز جهان پیرامون را خوب نمی‌شناسد، خیلی‌ها آن موقع پیام فیلم را نگرفتند، ولی آن حرفی که آن زمان زده، الان بهتر درک می‌شود و حتی این را می‌خواهم بگویم که شاید الان خود مخملباف مصداق همان جوانک دستفروش باشد، آدمی که مجله دانشمند می‌خرد، عکس‌های روشنفکرانه و کافکا جمع می‌کند یا خیلی باسلیقه اطراف خانه نمادها را می‌کشد این معلوم است که باسواد و روشنفکر است منتها در کودکی مانده، بالغ نشده، می‌ترسد، شخصیت مستقل ندارد، کل فیلم دستفروش آدم‌هایی هستند که در یک دایره بسته می‌چرخند و دوباره برمی‌گردند به همان نقطه اول، در اپیزود اول آن مادر و پدر همین‌طور بچه را می‌چرخانند باز می‌بینند که سرجای اول هستند، همان جایی که نمی‌خواستند برود رفته و در اپیزود دوم هم این آدم خیلی تصورات از خود، آینده و کارهایی که انجام می‌دهد دارد و سعی می‌کند این چرخه را عوض کند ولی باز برمی‌گردد جای اول و با جنازه مادر روبه‌رو می‌شود و هنوز مرگ مادر (که نقش این پیرزن را محمود بصیری بازی می‌کرد) را نمی‌فهمد باز همان کارخودش را انجام می‌دهد غرهای خودش را می‌زند، آن غرغر‌های روشنفکری را دارد بدون این‌که مرگ را در کنار خودش درک کند و بداند این آدم دیگر زنده نیست یا بعد از تصادف شرایط عوض شده است. او این درک را نداشت.

سرکوچه البرز و پایین‌تر از حسن‌آباد، خانه‌ای قدیمی بود که دقیقا مشرف به پارک شهر بود.

بله چون این نقش کسی را می‌خواست که بتواند «شیک» حرف بزند، به نظرم صدای آقای خسروشاهی مکمل این نقش بود و خیلی خوب نشسته بود به تصویر و باورپذیر بود.

شرایط این طور پیش رفت، حدود 32 تا کار سینمایی در کارنامه من هست ولی بعد از آن چه در سینما چه در تلویزیون چند کار با ارزش کردم مثل همین دهه بعد از 70.

پیشنهاد کارهای 90 شبی هم برای ساختن داشتم البته یک چندتایی هم ساختم از جمله «وقت لبخند» یا مجموعه « آیا چطور می‌توان بود».

حدودا اوایل سال72.

فکر می‌کنم یکی برای شبکه یک و یکی هم پنج، مدام از این کارها از ساعت خوش گرفته تا کارهای اینچنینی به من پیشنهاد شد ولی من بعد از ساختن یکی دو مجموعه، دیگر کار طنز را ادامه ندادم.

طنزهای دهه 70، ناگهان به ورطه ابتذال افتاد، چیزی که کمترین اثری از هنر در آن نبود.

اول این نقش را به مرحوم خسرو شکیبایی پیشنهاد داده بود، زمانی که خسرو نپذیرفت با من که صحبت کرد من هم با یک اگر و امایی قبول کردم چون واقعا کار سختی بود، ساعت‌ها باید زیر آن ماسک می‌خوابیدم و این اذیت‌کننده بود، ولی بعد که تاکید میرباقری را دیدم، قبول کردم، در آن مقطعی که من برای قبول این نقش تردید داشتم میرباقری به اطرافیانش گفته بود اگر مرتضی ضرابی نه می‌گوید باز‌بروید دنبال خسرو شکیبایی، من هم دیدم برای این نقش دنبال آدم معمولی نمی‌گردد و برایش مهم است، این بود که قبول کردم!

بله خوب این خاصیت سینماست، ببینید من در ضمن اینها کار کمدی هم کردم یا به عنوان آدم نرمال و معمولی هم بودم حتی نقش مثبت هم کار کردم(می‌خندد).

همین الان در باغ قرمز نقش یک پلیس را بازی می‌کنم.

نقش مار در مثل‌آباد در سال 62.

بیشتر با نقشم در مجموعه مثل‌آباد، محله بهداشت را می‌شناسند.

بله اینطور است.

در سینما هم با فیلم دست‌فروش، پرده آخر و آواز تهران می‌شناسند چون بیشتر دیده شد، البته همین هم برای من کافی است.

هر دهه سختی‌های خودش را دارد، در دهه 60 فکر می‌کنم چون توانایی آدم‌ها ارزشمند بود سختی‌هایی داشت و هر کسی با قربان صدقه رفتن و پارتی‌بازی نمی‌توانست وارد شود یا بتواند نقش را بخرد، باید حتما یک توانایی را می‌داشت تا راه پیدا می‌کرد، ولی الان هم برای کسانی که هنر و دانش دارند، تحصیلات این حوزه را دارند یک سختی‌هایی دارد که این نقش فروشی‌ها، کار خریدن‌ها و سبیل چرب کردن‌ها مانع ورود این افراد که توانایی دارند و تلاش کردند می‌شود، من خودم در یک فیلمی کار کردم که تهیه‌کننده‌اش پول داده بود که خودش نقش اصلی را بازی کند! آن‌وقت این آقا یک جمله نمی‌توانست بگوید راه نمی‌توانست برود، ما اسمش را چوب لباسی گذاشته بودیم، در صورتی که این نقش برای کسی است که توانایی دارد و سختی‌های این کار را کشیده، هنر دارد اما پول ندارد برای بی هنرهای پول راه باز داراست.

بعضی‌ها روی شغل ما شناختی ندارند، مثلا در راه‌آهن یک آقایی پیش من آمد به من ابراز لطف کردو با هم صحبت کردیم بعد بچه‌اش را صدا کرد و گیر داد به من که برای بچه‌اش مثل توی فیلم دزد عروسک‌ها حرف بزنم! گفتم آن کار برای جلوی دوربین است اینجا من یک آدم دیگری هستم، شخصیتم فرق می‌کند مثل شما یک شهروند هستم، تازه از من ناراحت هم شدند و به او برخورد، از این مثال‌ها زیاد است.

یک بار سوار ماشین شدم راننده خیلی به من ابراز ارادت کرد و اینها، من همیشه آن مسیر را تا فرودگاه 2000 تومان می‌دادم این آقا گفت 20 هزار تومان بدید گفتم برای چی کرایه‌اش این نیست گفت شما هنرپیشه هستید باید بدهید و خیلی جدی واقعا هم هرچه می‌گفتم توقع داشت من آن مقدار پول را بدهم.

با کارگردان‌هایی چون حسین زندباف، واروژ کریم‌مسیحی، محمدرضا هنرمند، ابوالحسن داوودی، احمد میرباقری و بهروز افخمی

در سینما خوشبخت نداریم آخر آخرش همه بدبختیم.

آن کسی که خیلی هنر دارد ولی نمی‌گذارند عرض اندام کند مثل واروژ کریم مسیحی است . به نظر من در سینمای ایران هنوز هیچ کس نمی‌تواند مثل او درست‌ترین مکان برای دوربین را به اندازه او پیدا کند.

اگر علی حاتمی زنده بود دوست داشتم با او کار کنم، با مهرجویی هم دوست دارم کار کنم.

من الان بازنشسته سازمان صداوسیما هستم

بله! من فراموش شده نیستم، مردم هنوز مرا می‌شناسند.