راهی که به ایران ختم می‌شود

این نکته‌ای است که درباره همه تولیدات نمایشی صادق است و عمومیت دارد؛ ولی تنوع زبان‌ها، فرهنگ‌ها و لزوم پیدا کردن محلی از اعراب در دنیای امروزین ارتباطات، لازمه‌ها و اقتضائاتی دارد که یکی از آنها ترجمه و به تبع آن دوبله آثار است.

به‌این‌گونه ما پایه‌های ارتباط میان فرهنگ‌ها را بنا می‌کنیم و قصه‌هایی از زندگی، خصوصیات گوناگون ناشی از تمدن، تاریخ، آداب و سنن، باورها و نگره ها، روابط اجتماعی، خانوادگی و... خود را در معرض دید دیگران قرار می‌دهیم.

شبکه سحر به معرفی زیبایی‌ها و نقاط عطف و درخشان تاریخ و فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی به جهانیان می‌پردازد.

در این شبکه، وزن اصلی برنامه‌های در حال پخش بر آثار ایرانی است، زیرا مخاطبان این رسانه (انگلیسی، بوسنیایی، فرانسوی، اردو، آذری و کردزبانان غیرایرانی) در میان صدها کانال ماهواره‌ای، امواج یک شبکه ایرانی را جستجو می‌کنند.

به‌رغم شبکه‌های یکپارچه که به یک زبان واحد برنامه پخش می‌کنند، هر یک از شش زبان شبکه سحر، در یک سیما یا یک مینی شبکه تشکل پیدا کرده‌اند.

یکی از فعالیت‌های مهم در هریک از این شبکه‌های مینیاتوری، دوبله و زبانگردانی برنامه‌هاست که بخش مهمی از زمان برنامه‌های آن را تشکیل می‌دهد و به همین دلیل هم فرآیند بازسازی برنامه‌ها و نیز زبانگردانی در شبکه سحر، از بخش‌های مهم فعالیت سیماها به شمار می‌رود و در هر شش سیمای سحر، گروه‌های دوبله مستقل فعالیت می‌کنند که بر حسب توان پرسنلی و وجود دوبلورهای متبحر و مسلط به زبان یا فقط در بخش دوبله برنامه‌های مستند فعال هستند و برای آثار نمایشی که حجم و انرژی بیشتری در کار دوبله حرفه‌ای طلب می‌کند، به زیرنویس کردن فیلم و سریال‌های ایرانی برای پخش می‌پردازند یا در بعضی سیماها که سابقه و جمع افراد مسط به زبان بیشتر است، دوبله برنامه‌ها در قالب‌های مختلف و به‌صورت گسترده انجام می‌شود.

دسته اول سیماهای بوسنیایی و فرانسوی و انگلیسی سحر را شامل می‌شود که با این‌که به صورت جسته و گریخته کارهایی در حوزه دوبله فیلم و سریال در آنها صورت گرفته، اما بیشتر برنامه‌های نمایشی در این سیماها با زیرنویس پخش می‌شود.

البته ناگفته نماند که در این بین، سیمای فرانسوی‌زبان شبکه سحر قدم‌های خوب و موفقی برداشته و در همین ابتدای راه هم نتایج خوبی به‌دست آورده است که یکی از مهم‌ترین آنها دوبله سریال نردبام آسمان است که بهزاد فراهانی هنرمند برجسته سینما، تئاتر و تلویزیون و رادیو هم در آن به صداپیشگی پرداخته است.

اما دسته سوم که سیماهای اردو و آذری و کردی سحر در آن جای می‌گیرد، در زمینه دوبله انواع و اقسام برنامه‌ها و بخصوص فیلم و سریال دستی عمده بر آتش دارند.

کودک نوپای دوبله در بخش برون‌مرزی صدا و سیمای سال‌های اول انقلاب اکنون حدود سه دهه عمر پویا و رو به توسعه را پشت سر گذاشته است.

بخشی از این سابقه طولانی مربوط به شبکه الکوثر امروز و سیمای عربی دیروز شبکه سحر است که حالا مدت‌هاست از بدنه شبکه سحر جدا شده و به عنوان یک شبکه مستقل فعالیت می‌کند.

به این ترتیب باید خط شروع روند دوبله را در سحر به آغاز این فعالیت در سیمای آذری آن دانست؛ زمانی که محمد عبادی اولین برنامه فارسی زبان را سال 1371 به آذری دوبله کرد، یعنی 20 سال پیش.

البته همه در شبکه سحر آغازگر فرآیند حرفه‌ای دوبله یعنی زبانگردانی یک اثر نمایشی با حضور چند صداپیشه آشنا به اصول دوبله، حس‌گیری و انتقال بار احساس و هیجان در صدا در اجرای نقش‌ها، تعامل با دیگر صداپیشگان در جریان ایفای نقش‌های یک صحنه یا سکانس، چند نقشی، صداسازی و... یعنی کاری فراتر از گویندگی متن را مهدی حسین‌زاده می‌شناسند.

حسین‌زاده پس از گردهم آوردن یک گروه علاقه‌مند و آموزش دادن به آنها از سال 1373 و دوبله آیتم‌های نمایشی کوتاه در برنامه «حکمت‌ها و حکایت ها» ـ که با اجرای چند نقش توسط خود او و بحرالعلومی صورت گرفت ـ سرانجام سال 1374 عنوان نخستین مدیر دوبلاژ آذری در یک کار گروهی را با دوبله فیلم سینمایی گرداب به نام خود ثبت کرد.

«آتش در خرمن» هم اولین سریال دوبله شده به زبان آذری است که مدیریت دوبلاژ آن نیز به عهده مهدی حسین‌زاده بوده است.

امروز با گذشت 18 سال از شکل گرفتن نخستین گروه دوبله در سیمای آذری، این هنرـ فن بخوبی مسیر خود را پیدا کرده و به جرات می‌توان گفت دوبله آذری شبکه سحر یکی از بهترین‌های اثبات شده است و در بالاترین رتبه‌های کیفی قرار دارد.

محبوبیت فیلم و سریال‌های ایرانی میان مخاطبان این سیما در جمهوری آذربایجان بهترین شرایط دوبله آذری در کشور آذربایجان و شهر باکو را هم برای سیمای آذری شبکه سحر فراهم آورده است.

هم‌اکنون دو گروه دوبله در باکو، سه گروه در تهران و یک گروه در تبریز در زمینه دوبله آذری فعالیت می‌کنند و سال گذشته 17 هزار و 751 دقیقه فیلم و سریال را به زبان آذری دوبله کرده‌اند.

میرطاهر مظلومی، ولی‌الله مومنی، محمدعلی نوروش و شیرین بینا تعدادی از بازیگران شناخته شده تئاتر، سینما و تلویزیون ایران هستند که در گروه‌های دوبله آذری به عنوان صداپیشه و مدیر دوبلاژ حضور دارند و در کنار آنها می‌توان به مدیران دوبلاژ این سیما از جمله مهدی حسین زاده، جعفر رضایی، علی احمدی‌آده، فاطمه موسوی، سعید بحرالعلومی، سلیمان فرضعلی اف، امین عباس اف و... اشاره کرد.

اولین مدیر دوبلاژ اردو، حسین داورنیاست که دوبله «پرواز پنجم ژوئن» را مدیریت کرد. این فیلم سال 1379 یعنی یک سال پیش از افتتاح رسمی سرویس اردو زبان شبکه سحر به اردو برگردانده شد و سال بعد یعنی 1380 فرزاد مشعوف، نخستین تجربه دوبله سریال را نیز با گمشده رقم زد. این سریال در 22 قسمت 25 دقیقه‌ای تنظیم شد تا قابلیت پخش میان کنداکتور پخش این سیما را که روزانه فقط یک‌ساعت‌ونیم روی آنتن بود، داشته باشد.

تعداد دوبلورهای مسلط به زبان اردو در ایران اندک است. حالا هم که 10 سال از شروع این تجربه در شبکه سحر می‌گذرد، دوبله به زبان اردو همچنان به تعداد معدودی گوینده متکی است. اوایل کار مدیران دوبلاژ اردو به قدری سخت بود که ضمن استفاده از گویندگان خبر، گزارشگران و مجریان اردو مجبور بودند از اعضای خانواده آنها نیز برای گویندگی در دوبله آثار مختلف استفاده کنند، به‌طوری که از همین رهگذر امروز تعدادی از همان مبتدیان دیروزی به صداپیشگان حرفه‌ای اردو تبدیل شده‌اند.

در مسیر راهبردهایی که برای تبدیل شدن سیمای هشت ساعته کنونی اردو به یک شبکه 24 ساعته اندیشیده شده، از دو سال پیش به این سو، گسترش و توسعه جدی در بخش دوبله نیز در دستور کار این بخش قرار گرفته است.

به این ترتیب زمینه‌های سفارش دوبله و قراردادهای همکاری با چهار گروه در کراچی پاکستان و شش گروه در هند (شامل یک گروه در بمبئی، یک گروه در آگرا، یک گروه در حیدرآباد و سه گروه در دهلی) در کنار دو گروه دوبله که در قم سازماندهی شده‌اند، سال گذشته در شرایطی فراهم شد که آمار 16 هزار و 291 دقیقه‌ای دوبله از یک آینده متفاوت در بحث دوبله اردو نشان داشت.

گذشته از همه اینها، در سیمای اردو، آغاز به کار 2 گروه بومی دیگر در پاکستان و هند نیز در سال جاری دنبال می‌شود و سال 1391، در کنار گروه‌های دوبله مستقر در تهران به بیش از 14 گروه خواهد رسید.

هنوز هم از وقتی فرزاد مشعوف اولین سریال ایرانی یعنی آتش در خرمن را سال 1374 به کردی دوبله کرد تا همین حالا، مقام اول دوبله کردی سورانی در اختیار صداپیشگان کرد شبکه سحر است.

بیشترین کسانی که در ایران، ترکیه، سوریه و عراق به عنوان کرد شناخته می‌شوند، برحسب مناطق جغرافیایی، کرد شمال اند و به کردی کرمانجی صحبت می‌کنند و گویش آنها با کردهای سورانی که عمدتا در ایران و عراق‌ زندگی می‌کنند و در اقلیت هستند، متفاوت است. دوبله‌های کردی شبکه سحر آنقدر میان بینندگان محبوب است که در همه نظرسنجی‌های صورت گرفته از آنها، همواره مهم‌ترین نقطه قوت سحر شمرده شده است.

شاید بتوان گفت دوبله‌های پخش شده از شبکه سحر به نوعی بین شبکه‌های کردی منطقه دست به دست می‌شود و با توجه به این‌که بنیه دوبله در شبکه‌ها بسیار ضعیف و ابتدایی است، علاقه مردم کردستان عراق به آثار ایرانی باعث می‌شود برنامه‌های این شبکه را با لوگوی سحر از تلویزیون خود پخش کنند.

بازار ضبط حتی کم کیفیت برنامه‌های با دوبله کردی سحر هم قصه دیگری است که اوج ارزشمندی این فعالیت هنرمندانه را به عنوان ابزار بسط نفوذ فرهنگی ایران میان کردهای عراقی برجسته‌تر می‌کند.

برای سیمای کردی یک گروه دوبله در مهاباد، یک گروه در سنندج و 2 گروه در تهران به دوبله کردی مشغول فعالیت هستند و سال 1390، رکورد شکنی آمار دوبله یعنی 26 هزار و 191 دقیقه را به نام خود ثبت کرده‌اند.

دوبله آذری سریال‌های مختارنامه، یوسف پیامبر(ع)، مریم مقدس(س)، به کجا چنین شتابان و فیلم سینمایی بشارت منجی و دوبله کردی سریال‌های مردان آنجلس و یوسف پیامبر(ع) از جمله آثار موفق دوبله شبکه سحر هستند که با استقبال فراوان مخاطبان این شبکه مواجه شدند.

پخش دوبله آذری سریال مختارنامه در کشور آذربایجان با استقبال بسیار خوبی مواجه شد، به‌طوری که نتایج نظرسنجی‌ای که بتازگی در این کشور انجام شد حکایت از آن دارد که بیش از 40 درصد تماشاگران شبکه جهانی سحر در جمهوری آذربایجان، بیننده دوبله آذری سریال مختارنامه بوده‌اند.

در واقع علاوه بر روند مستمر دوبله و پخش فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی از سیمای آذری شبکه سحر، طی 2 سال گذشته نیز پخش دوبله آذری چند سریال فاخر دینی از جمله سریال‌های حضرت یوسف (ع)، بشارت منجی و حضرت مریم (س) ـ که به سفارش سیمای آذری شبکه جهانی سحر و در باکو زبانگردانی شده‌اند ـ اشتیاق مردم جمهوری آذربایجان را به تماشای سریال‌های ایرانی دوچندان کرده‌است.

در واقع اتفاقی که با پخش یوسف پیامبر(ع) در جمهوری آذربایجان افتاد، یک موضوع استثنایی در تاریخ آذربایجان بود. در زمان پخش این سریال خیابان‌های باکو بوضوح خلوت می‌شد و طبق اطلاعاتی که حتی از رسانه‌های آن کشور نیز منعکس می‌شد، بخصوص در مناطق شمالی کشور افراد زیادی با تماشای سریال یوسف پیامبر(ع) به معنویات و از جمله ادای نماز و... روی آوردند.

مشابه این اتفاق در زمان پخش مختارنامه نیز روی‌داد و کار را به جایی رساند که با اعلام ممنوعیت پخش هرگونه سریال خارجی از شبکه‌های تلویزیونی جمهوری آذربایجان ـ که این‌بار همان تولید‌کنندگان، آثار مبتذل ترکیه و اروپا را در پوشش سریال‌هایی به اصطلاح متعلق به جمهوری آذربایجان به صحنه آوردند ـ اکنون شبکه سحر است که با دوبله فیلم و سریال‌های ایرانی به زبان این کشور، محمل پخش این آثار برای مردم جمهوری آذربایجان است.

شیدا اسلامی