سالمندی سالم‌، یک ایده‌آل دوردست

همسر ایران‌خانم علیل است. او می‌گوید: وقتی همسرم چوپانی می‌کرد وضعمان خوب بود. او گوسفندان مردم را می‌چراند و خودمان هم 10 راس گوسفند داشتیم. تا وقتی که هنگام چرا بردن گله از کوه پرت شد و همه گوسفندانمان را فروختیم و خرج او کردیم.

او بیمه روستایی داشت، اما آن روزها بیمه روستایی دردی از آدم دوا نمی‌کرد.

ایران می‌گوید: امروز نه گوسفندی داریم نه باغی. من سردرختی همسایه‌ها را از آنها ارزان می‌خرم و از آنها مربا، ترشی، سرکه، رب، لواشک و برگه درست می‌کنم و به مسافران و کسانی که خریدار هستند می‌فروشم.

سبزی‌های بیابانی را که می‌شناسم نیز می‌چینم و خشک می‌کنم و آنها را هم به مشتری یا مغازه‌دار می‌فروشم. زندگی ما این‌طوری می‌چرخد.

او می‌افزاید: با این وضع اقتصادی کمک‌های کمیته امداد هم رقمی ‌نمی‌شود. 3 ـ 2 کیلو گوشت که بخری تمام شده است.

ایران خانم از سالمندان توانمند است. او می‌تواند تا مدتی گلیم خود را از آب بیرون بکشد و تا وقتی که از پا بیفتد شاید پسرش درآمد خوبی کسب کند و دست گیرش شود، اما سالمندانی هستند که از او تنهاتر و ناتوان‌ترند و از هیچ حمایت موثری برخوردار نیستند.

شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی سالمندان نشان می‌دهد که بهترین وضعیت مربوط به مردان سالمند شهری و بدترین وضعیت مربوط به زنان سالمند روستایی است.

طرح توانمندسازی سالمندان در شبکه روستایی و شهری برای ترمیم وضعیت سالمندان و پیشگیری از آسیب‌های سالمندی از سال 87 در ایران آغاز شد.

هدف اصلی از اجرای این طرح بهبود وضعیت سالمندان در کشور و ایجاد فرهنگ لازم جهت زندگی سالم در سالمندی است.

در این برنامه به سالمندان برای توانمندسازی آنان و تطابق با محیط و شرایط و حفظ سلامت جسمی، روحی و مهارت‌های زندگی آموزش داده می‌شود.

در اجرای این طرح قرار بود در شهرها از خدمات گروه‌های غیردولتی و در روستاها با کمک نهادهایی مانند بهیاری‌ها و شبکه خدمات بهداشتی روستایی، خدمات طرح به صورت فراگیر اجرایی ‌شود. اما متاسفانه هنوز فراگیری این طرح به همه سالمندان نرسیده‌ و طرح به صورت منطقه‌‌ای اجرا می‌شود و کسانی می‌توانند از آن استفاده کنند که داوطلب شده، ثبت‌نام کنند و در محدوده طرح قرار داشته باشند.

خبر‌ها حاکی از آن است، در مناطقی که این طرح به اجرا درمی‌آید سطح آگاهی‌های سالمندان نسبت به واقعیت‌های بیرونی افزایش یافته و سالمندان با توانمندی‌های درونی خود آشنا می‌شوند.

اگر بنا باشد این طرح را یک طرح سراسری برای تقویت سلامت سالمندان و پیشگیری از آسیب‌های این دوران قلمداد کنیم باید هر چه سریع‌تر این طرح به صورت کشوری به اجرا دربیاید و سالمندان بیشتری را تحت پوشش قرار دهد، اطلاع‌رسانی اثربخشی در این خصوص صورت گیرد و سالمندان گروه هدف جذب این طرح شوند؛ اما به نظر می‌رسد تا این مرحله فاصله زیادی وجود دارد.

سالمندی زمان آسیب‌هاست و در این میان برخی از آنها آسیب‌پذیرتر از بقیه هستند.

ما نیز چون کشورهای توسعه‌یافته برای رسیدن به سالمندی سالم و فعال باید به تمام ابعاد بهداشتی جسمی، روانی، اجتماعی، اقتصادی و معنوی زندگی توجه داشته باشیم.

زنان سالمند، سالخوردگان، سالمندان روستایی، سالمندان حاشیه شهر‌ها و سالمندانی که در موسسات نگهداری می‌شوند آسیب‌پذیرتر از بقیه به حساب می‌آیند.

مردان سالمند شهری بیشترین میزان باسوادی و زنان سالمند روستایی کمترین میزان باسوادی را دارند.

95 درصد زنان سالمند خانه‌دار و ۵ درصد آنان به کار درآمدزا اشتغال دارند. ۱۷ درصد کل سالمندان بیکار و بدون درآمد هستند.

آخرین بررسی آماری کشوری نشان می‌داد حدود ۲۶ درصد سالمندان به کار درآمدزا به طور مستقیم و 17/5 درصد به کار درآمدزا به طور غیرمستقیم مانند نگهداری فرزندان یا انجام کارهای خانه و... اشتغال دارند. این در حالی است که ۷۴ درصد سالمندان میزان درآمد خود را برای امرار معاش ناکافی می‌دانند.

جمعیت زنان سالمند تنها نسبت به مردان چند‌ برابر بیشتر است. وضع درآمد آنان نیز نسبت به مردان سالمند به همین منوال است. سالمندان روستایی آگاهی و دسترسی کمتری به مسائل بهداشتی دارند. گرچه هوای بهتری تنفس می‌کنند، اما فشارهای دیگر زندگی آنها را آسیب‌پذیرتر می‌کند. سالمندان حاشیه شهر‌ها نیز همچون روستاییان با انواع آسیب‌های روانی، اجتماعی و بهداشتی دست به گریبان هستند.

برای پیشگیری از آسیب‌های فراگیر در دهه‌های بعد از امروز باید برنامه‌ای برای سلامت سالمندان نسل بعد داشت؛ برنامه‌ای فراگیر و همه‌جانبه.

مهم‌ترین نیاز سالمندان کشور ما، نیاز مالی و پس از آن بهداشت و درمان می‌باشد. تأمین رفاه سالمندان جز در سایه هماهنگ شدن دستگاه‌ها و بخش‌های مختلف دولتی و غیردولتی مقدور نخواهد بود.

در کشور ما نیز همانند سایر کشورهای در حال توسعه، خانواده مهم‌ترین منبع حمایت از سالمند می‌باشد. بنابراین حمایت از خانواده از لحاظ مالی و افزایش مهارت خانواده در زمینه مراقبت از سالمند ضروری است. توجه به سالمندانی که تنها زندگی می‌کنند نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. وضع بهداشتی آنها نیز قابل تامل است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد عدم تعادل، بیشترین اختلال در سالمندان است. بیشترین علت بستری شدن سالمندان شهری، بیماری‌های قلبی ـ عروقی و در سالمندان روستایی، بیماری‌های چشمی بوده است.

۸ درصد سالمندان اصلاً دندان ندارند (نه دندان طبیعی و نه مصنوعی) و 2/33 درصد سالمندان نیاز به دندان مصنوعی، ۳۳ درصد‌ نیاز به عینک، ۱۴ درصد نیاز به سمعک و ۸ درصد نیاز به عصا دارند.

سالمندان نیازهای متعددی دارند، بنابراین لازم است به منظور ایجاد زمینه مشارکت اجتماعی سالمندان، تأمین سلامت و ایجاد امنیت انسانی، اجتماعی و اقتصادی برای آنان در راستای دستیابی به سالمندی سالم و فعال، تمامی بخش‌ها هماهنگ و همسو با یکدیگر حرکت کنند.

از نظر وضعیت‏ شنوایی، اکثر قریب به اتفاق سالمندان سنگینی‏ گوش داشته و نیمی ‌از نظر وضعیت حرکتی‏ دارای اختلال می‏باشند که برای یک‌سوم آنها امکان راه رفتن وجود ندارد.

مادربزرگ می‌گفت این تن آدم باید یک روز برود زیر خاک. باید امروز تا می‌شود از آن کار بکشیم. این فکری بود که او با آن بزرگ شد، زندگی کرد و از دنیا رفت. او بموقع دکتر نمی‌رفت، بموقع قرص‌هایش را نمی‌خورد و بموقع استراحت نمی‌کرد. آنقدر به خودش سخت می‌گرفت که از نظر روحی هم فرسوده شده بود.

آیا با این شیوه می‌توان زندگی سالم و سالمندی کم‌مشکلی را تجربه کرد؟

امروز بسیاری از بیماری‌ها و مشکلات ناشی از شیوه زندگی ناسالم است و باید شیوه سالم پیر شدن را جایگزین آن کرد.

برای داشتن سالمندی فعال باید از بدو تولد و حتی قبل از آن برنامه‌ریزی کرد. مشارکت اجتماعی، سلامتی و امنیت 3 رکن اساسی سالمندی فعال است.

ماندانا ملا‌علی