چه کسی برای عزیزخان پاپوش دوخت؛

تم و پیام (موضوع) داستان از نیت و سرنوشت شخصیت اصلی زاییده می شوند.
مثلا در این طرح در صورت نداشتن نقصی که گفتیم حرص داماد، تم طمع ، و سرانجام او (مثلا شکست در تصاحب ثروت پدرزن) پیام «شخص طماع به مقصود نمی رسد» را به وجود می آورند.
اینجا اما با خطای مورد اشاره ، تم و پیام مبهم می مانند و پیدا نیست که از نیت و سرنوشت چه کسی باید استخراج شوند.
شاید بگویند: از شخصیت برج ساز هم می شود تم و پیامی استخراج کرد.
می گوییم: یقینا چنین است و به تعداد شخصیت های هر داستان تم و پیام وجود دارد. اما در یک داستان تنها یک تم و پیام اصلی هست که باید تکلیف مخاطب با آنها روشن شود و آن دیگرها را تمها و پیامهای فرعی می نامند.
نقص تحلیل: در اثر، هر شخصیت داستانی باید از حیث ساختار ذهنی و روانی (مختصات درونی) در ارتباط با موقعیت شرایط جایگاه و خاستگاه (مختصات برونی) تحلیل شود.
در این صورت است که اثر در اینجا اثر طنز می تواند بیننده اش را در موضع قیاس «کژ، نادرست و ناخوب» با «راستی ، درستی و خوبی» قرار داده ، از رهگذار این قیاس به قضاوت برساند و به بی مقداری دسته نخست در برابر دسته دوم ، بخنداند.
در این مجموعه ، تحلیل اشخاص ، سطحی ، ساده انگارانه و ناقص مانده است. مثلا ساختار ذهنی و روانی برج ساز با دو پارامتر کلیشه ای عشق به برج سازی و خسیسی موقعیتش با کلیشه تحت فرمان داشتن چند آدم ، آن هم گیج و گول و جایگاهش با حضور در جامعه ای که هیچ چیزش مانع شلتاق های او نیست تبیین می شود اما شرایط رشد سرطانی او و خاستگاه تیپ و طبقه اش به زبان دیگر: زمینه ها و سازوکار اجتماعی ، سیاسی ، فرهنگی حضور و وجود و رشد و ماندگاری اش که مهمترین موارد تحلیل شخصیت اند، مسکوت گذاشته شده اند.
در مورد دیگر اشخاص داستان همین اندازه نیز انرژی هزینه نشده است. مهمتر این که تحلیل کل اثر و دریافت «حرف حساب» آن از راه بررسی چگونگی ارتباط همه اشخاص آن با یکدیگر ممکن می شود و اکنون که هیچیک بدرستی تحلیل نشده اند، انجام چنین بررسی ، شدنی نیست.
احتمالا گفته خواهد شد: دادن چند مختصه اصلی برای شناخت شخصیت ها کافی است. پاسخ می دهیم: همه مختصات کلی ، داده نشده اند و چنانچه هم داده می شدند و از مختصات فرعی که به اصلی ها بعد و «پرسپکتیو» می بخشند چشمپوشی می شد، این عمل ، به تعریف تیپ سازی نزدیک می بود؛ در حالی که اشخاص بازی طنز باید «تیپ شخصیت» باشند؛ یعنی هم بیانگر یک فرد خاص و هم بیانگر گروهی از افراد و هر چه این گروه گسترده باشند، شخص بازی ما برای طنز مناسب تر است (برای دریافت بهتر تفاوت «تیپ» و «تیپ شخصیت» به مقایسه مستربین و چارلی چاپلین عنایتی دیگر باره کنید).

نسبت طنز با خنده

نسبت طنز با خنده خلاف کمدی که خندانیدن به صدای بلند هدف آن است و تمسخر شیوه اش ، خنده برای طنز ابزار است.
طنز جز قهقهه و هرهر و ریسه ، خنده های دیگر چون تلخند، زهرخند، نیشخند، نوشخند و... را هم می شناسد و به مخاطب می شناساند.
یعنی کژ، نادرست و ناخوب را که موجب شوربختی انسان و جامعه است ، به او می نمایاند و بی مقداری آنها را در برابر عظمت راستی و درستی و خوبی به وی می فهماند و خنده مخاطب به آن ناچیزی هاست و از روی این آگاهی وسیله طنز برای ایجاد خنده ای چنین ، «اغراق» است که با آن ، خطاها و معایب و رذایل برجسته می شوند تا عادت مخاطب به آنها از میان برود، بر آنها تمرکز و آنها را بازشناسی کند.
یعنی درد را تشخیص دهد تا به درمان بیندیشد. کمدی نیز از اغراق بهره می گیرد. اما به گونه دیگر: با درشت نمایی عیوب چیز یا کسی آن را غیرعادی و متفاوت می کند و «تفاوت» آن را به سخره می گیرد تا مخاطب را فارغ از اندیشه و دغدغه به آن بخنداند و سرگرمش کند.

مقایسه دو نمونه:

1- تقلب «مستر بین» در امتحان
2- گرفتار شدن «چارلی» میان چرخ دنده های عظیم (فیلم عصر جدید).

مستربین
ناظر جلسه امتحان دست انداخته و مسخره می شود. نگران قهرمان نیستیم. تقلبش را خواهد کرد! «بین» یک نفر است که تقلب می کند.
تنها او زرنگی اش را دارد! کنش قهرمان «بدآموزی» دارد. قطب مخالف قهرمان (ناظر جلسه) چندان قدرتمند نیست.
مجذوب «شیرینکاری» قهرمان می شویم. قهرمان ، شیطنت خالی است و کمی تا قسمتی هم لوس! پدیده ای (مثلا یک نظام آموزشی غلط) تحلیل و نقد نمی شود.
مساله طرح شده به خود «بین» مربوط است و بود و نبودش برای ما یکی است. این صحنه در اکنون ساخته شده ، اما بن مایه و اندیشه مهمی که بعدها قابل ارزشگذاری باشد، ندارد.

چارلی چاپلین
«ماشین» و «مدرنیسم» و نسبتشان با انسان تفسیر می شود. درخصوص چگونگی تعامل ماشین و صنعت و مدرنیسم با قهرمانمان نگرانیم.
«چارلی» یکنفره ، یک جمع را القا می کند که ما عضو آنیم. کنش قهرمان «آموزش » دارد. قطب مخالف قهرمان «ماشینیزم» قدرتش هولناک است.
مجذوب «شیرین اندیشی» قهرمان می شویم. شیطنت قهرمان ، چالشی از سر درک است و با وقار همراه.
بعد منفی قوی پدیده مهم ماشینیزم تحلیل و نقد می شود. مساله طرح شده به همه بشریت مربوط است و اهمیت بسیار دارد.
این صحنه چند دهه قبل ساخته شده ، اما بن مایه و اندیشه اش هنوز زنده و پویا و ارزنده اند.

بخش نخست
عبدالرضا فریدزاده