آمریکایی‌ها را در تحریم ناکام گذاشتیم

بیژن نامدار زنگنه فردی است که در 30 سال گذشته در 3 وزارتخانه به مدت 21 سال حضور داشته است. وی در گفتگو با «جام‌جم» از تلاش‌ها و راه‌حل‌هایی برای رفع یا شکست تحریم در حوزه صنعت نفت که در 8 سال وزارتش با آن مواجه بود سخن می‌گوید. هرچند دوره مسوولیت زنگنه در وزارت نفت با اما و اگرها و کاستی‌هایی نیز روبه‌رو بود، اما در این گفتگو به فعالیت‌های این حوزه در مقابله با تحریم‌های آمریکا علیه صنعت نفت ایران پرداخته‌ایم.

در دوره مسوولیت شما در وزارت نفت اتفاقاتی افتاد و قراردادهایی در زمینه توسعه پارس جنوبی امضا شد و به اجرا درآمد که با وجود آثار تحریم سال 1996 این فعالیت‌ها انجام شد،از چگونگی‌ این موفقیت یا اجرای قراردادها را در آن شرایط بگویید.

کارهایی که در آن زمان ما انجام دادیم مجموعه‌ای از اقدامات و تدابیر بود و آن موقع آمریکا تنها کشوری بود که ما را تحریم کرده بود اما ما آمریکا را به موضع انفعالی انداختیم و گوشه دیوار گذاشتیم.

حتی کمپینی در آمریکا علیه تحریم ایران تشکیل شد که شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکا هم در آن عضو بودند و رسانه‌های آمریکایی نیز عموما با آن تحریم‌ها موافق نبودند. البته الان شرایط دشوارتر از آن زمان است.

الان شرایط بسیار فرق کرده، نمی‌توان هم‌اکنون عملکرد وزارت نفت را با آن دوران صرفا به خاطر مدیریت مقایسه کرد. شرایط بسیار متفاوت است و در واقع تحریم‌ها سنگین‌تر شده است.

در سال 1376 (1997)‌ که به نفت رفتم با چند موضوع روبه‌رو بودیم. در واقع تحریم‌ها چند هدف را دنبال می‌کرد. اول این که ما به منابع مالی خارجی دسترسی نداشته باشیم، هدف دوم تحریم این بود که تکنولوژی پیشرفته نیز در دسترس ما قرار نگیرد؛ چه خود فناوری به معنای واقعی آن و چه محصولات فناوری. مثلا کمپرسور سنگینی که می‌تواند در تولید LNG استفاده شود محصول فناوری است. آن هم در تحریم قرار داشت. هدف سوم تحریم عدم دسترسی یک کشور یا شرکت به بازارهای جهانی است. ما علاوه بر این مسائل در آن زمان با مشکلات روابط ایران با کشورهای موثر اوپک روبه‌رو بودیم بویژه تشنج‌هایی که در روابط با عربستان داشتیم و همچنین با کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی نیز مواجه شدیم. با آمدن دولت آقای خاتمی این مشکلات در روابط با کشورها برطرف و به دوستی منجر شد و بر این اساس ما تصمیم گرفتیم که چگونه به پول،‌ تکنولوژی و بازار برای توسعه صنعت نفت دست پیدا کنیم.

بعضا گفته می‌شود خوب، اگر ما خودمان داشته باشیم با پول خودمان کار توسعه را انجام می‌دادیم و شاید این‌گونه بهتر باشد. آن موقع ما با فکر و تدبیر طراحی کردیم که چون نفت بالاترین قابلیت را برای جذب منابع مالی و سرمایه از خارج دارد، این را جلو بیندازیم و گفتیم نفت هرچقدر از بودجه عمومی دولت فاصله بگیرد یا از درآمدهای صادرات نفت در اختیار توسعه نفت نگذاریم بهتر است و درآمد نفت را برای سرمایه‌گذاری در سایر بخش‌ها استفاده کنیم.

ما کشوری در حال توسعه هستیم و سال‌های طولانی باید تلاش صورت گیرد تا از کشورهای همسایه در این زمینه عقب نمانیم. ما بسادگی نمی‌توانیم حتی در افق چشم‌انداز هم به یک کشور کاملا توسعه‌یافته دست پیدا کنیم. در افق چشم‌انداز که با چندین سال تاخیر هم شروع شده و حتی دیر شده، از نظر درآمد سرانه، کشوری مانند مجارستان فعلی خواهیم شد. یعنی می‌خواهم بگویم ما نیاز به سرمایه‌گذاری بالایی داریم و باید تولید ناخالص داخلی افزایش پیدا کند. تولید ناخالص داخلی فعلی در حال حاضر حدود 250 میلیارد دلار است و برای رسیدن به هزار میلیارد یا 1200 میلیارد دلار تولید ناخالص مورد نظر در افق چشم‌انداز نیاز زیادی به منابع مالی خارجی احساس می‌شد و نفت جایی بود که زودتر از هر حوزه دیگر برای جذب این منابع و سرمایه‌گذاری‌ها جواب می‌داد.

در برخورد با تحریم آمریکا ما موضوع را با این سوال در محافل بین‌المللی شروع کردیم که چرا آمریکا آمده نفت را سیاسی می‌کند و گفتیم نفت کالایی است که باید غیرسیاسی باشد، حتی در مذاکرات می‌گفتیم چرا نفت را سیاسی می‌کنید که فشار آن به مردم وارد شود و مردم با کمبود تولید انرژی در بازار جهانی روبه‌رو شوند؟ ما منابع گازی زیاد داریم، می‌توانیم تولید کرده و به جهان عرضه کنیم یا خودمان مصرف کنیم و معادل آن فرآورده‌های نفتی صادر کنیم و یا منابع نفت را توسعه دهیم.

ما آمدیم طرحی را برای ایجاد زمینه‌های سرمایه‌گذاری در همان سال پیشنهاد کردیم. در لندن کنفرانسی گذاشتیم و به شرکت‌های معتبر جهانی طرح‌ها و برنامه‌هایمان را ارائه کردیم. خب، اروپایی‌ها از همان ابتدا رغبت نشان دادند و اولین قرارداد سنگینی که بستیم برای توسعه پارس جنوبی با شرکت «توتال» بود که بعد «پتروناس» مالزی آمد و سپس «گازپروم» روسیه هم شریک شد و این شرکت‌ها که آمدند آمریکا هیچ کاری نتوانست بکند.

بحثی را که در آن کنفرانس مطرح کردیم این بود که ما می‌خواهیم نقش مثبت و موثر در تامین انرژی دنیا ایفا کنیم و این فقط نظر نفت نبود، دولت هم همین نظر را داشت. دولت هم در فضایی صحبت می‌کرد که فضای آرامش‌بخش بود و دنیا باور داشت که واقعا ایران می‌خواهد در مسیر توسعه گام بردارد.

قرارداد بعدی را با شرکت «شل» برای توسعه میدان‌های نفتی سروش و نوروز بستیم. بعد قرارداد با «elf» فرانسه برای توسعه میدان «دورود» امضا شد. 2 قرارداد با «انی» ایتالیا یکی برای توسعه فازهای 4 و 5 پارس جنوبی و دیگری برای توسعه میدان نفتی دارخوین امضا شد. همچنین قراردادی با ژاپن امضا کردیم که خود داستان جالبی دارد.

یک بار یادم هست کمیسر انرژی اتحادیه اروپا یعنی چیزی معادل وزیر انرژی اتحادیه اروپا که خانمی اسپانیایی بود، در ریاض در حاشیه کنفرانس آژانس بین‌المللی انرژی «IEF» به همراه هیاتی 3، 4 نفره به محل اقامت ما در هتل آمد. همین که نشست گفت، آقای وزیر ما (اتحادیه اروپا)‌ چه کاری می‌توانیم در زمینه توسعه میادین نفت و گاز برای شما انجام بدهیم؟ من هم گفتم این تحریم‌ها بی‌خود است، او نیز قبول کرد. بعد تاکید کردم که شما بیایید زمینه ورود شرکت‌های اروپایی به صنعت نفت و گاز ایران را تسهیل‌کنید تا‌ آنها بیایند در ایران کار کنند. از طریق بیمه‌ها و کاهش ریسک‌هایی که دارند و یا با نرخ‌هایی که بانک‌ها ارائه می‌دهند، شما به ما کمک کنید. بعد بازار هم برای صادرات گاز به ما بدهید. همه را قبول کرد. ما واقعا بسیار جلو رفتیم؛ هم برای صادرات گاز از طریق خط لوله و هم برای صادرات LNG و همین‌طور جذب منابع مالی از اروپا. آنها باور داشتند که ما برای توسعه کشور جدی هستیم و متوجه هستیم که با منابع چه کار می‌کنیم و اعتماد کردند، البته منافع هم داشتند که این طبیعی است.

هیچ‌کس در دنیا وجود ندارد که برای منافع دیگری کار کند، حتما منافع خودش را در نظر می‌گیرد. هنر ما این باید باشد که با تدبیر منافع دیگران و خودمان را هم‌راستا کنیم تا جلو برویم وگرنه این که فکر کنیم فقط خودمان باید منفعت داشته باشیم و دیگران ضرر کنند هیچ‌کس با ما کار نمی‌کند.ما باید طوری عمل کنیم که هم آنها احساس کنند منفعت کسب می‌کنند هم ما.

وقتی برای پارس جنوبی با «توتال» قرارداد بستیم برای هر فاز یک میلیارد دلار سرمایه لازم بود. الان دوستان ما قرار داد بستند و امیدوارم که بتوانند اجرا کنند و ان‌شاءالله به اجرا برسد و حتما هم هر کس می‌تواند باید کمک کند تا اجرا شود. همان قرارداد ظاهرا به میزان 5‌/‌3 میلیارد دلار برای یک فاز بسته شده است. ممکن است بگوییم در دنیا قیمت‌ها افزایش یافته اما این همه مساله نیست چیزهای دیگری است که اضافه شده و بی‌خودی تحمیل شده است ولی اگر پروژه‌ها با همین قیمت در زمان خودش اجرا شود باز هم جای تشکر دارد.

ما توسعه میدان گازی در پارس جنوبی را به دلیل مشترک بودن میدان اولویت دادیم، بعد دنبال توسعه میادین نفتی رفتیم و همان‌طور که گفتم توسعه میدان دارخوین را با «انی» ایتالیا امضا کردیم و سپس قراردادهای میادین دورود، سروش و نوروز به امضا رسید.

بعد قرارداد اجرای واحدهای واحد پتروشیمی‌ به امضا رسید و همه آنها از طریق کشورهای اروپایی فاینانس شد. آلمان،‌ فرانسه، اسپانیا، ایتالیا و حتی ژاپن آمدند و کار جلو رفت. بعد از این مسائل آمدیم موضوعی را دنبال کردیم و گفتیم می‌خواهیم LNG صادر کنیم. در این زمینه به جز شرکت‌های آمریکایی که به ما تکنولوژی ندادند و همکاری نکردند،‌ همه شرکت‌های بزرگ دنیا که می‌خواستیم، با ما کار می‌کردند.

اما در مورد آمریکایی‌ها باید بگویم ما تا آمدن «جورج بوش» همکاری بسیار نزدیکی با شرکت‌های آمریکایی داشتیم. شرکت «کونوکو» در میدان نفتی آزادگان طرحی برای اجرا آماده کرد و ما گفتیم آمادگی داریم اگر مساله تحریم شرکت‌تان را حل کنید توسعه این میدان را در اختیار شما بگذاریم و وزارت امور خارجه آمریکا نیز این را می‌دانست. ما در جهت شکستن تحریم از طریق تقویت روابط با شرکت‌ها با تاکید بر این که می‌توانید با مشارکت در فعالیت‌های توسعه‌ای ما منفعت داشته باشید، تلاش کردیم و در واقع یک در باغ سبز هم از این روش نشان دادیم.

تا زمانی که جورج بوش آمد. یعنی تا پایان دوره بوش این روابط به اوج رسیده بود بعد یکدفعه آنها آمدند به دلایلی کار را متوقف کردند که الان بحث ما نیست.

اضافه کنم وقتی ما با اوپکی‌ها هم هماهنگ شدیم این هم‌راستایی باعث شد جلوی سقوط قیمت نفت گرفته شود و قیمت‌ها بالا برود و به 40 ـ 30 دلار برسد. یادم هست یکی از حرف‌هایی که همیشه در مصاحبه با غربی‌‌ها می‌زدیم این بود که یکی از دلایل افزایش قیمت، تحریم‌های آمریکا است.

باز یادم هست در لبنان بودم شبکه سی‌ان‌بی‌سی آمریکا آمد با من مصاحبه کرد. قبل از برنامه خبرنگار گفت، من یک سوال می‌پرسم، شما هر چه خواستید بگویید، حتی می‌توانید درباره تحریم‌ها نیز صحبت کنید. پرسید فکر می‌کنید دلیل افزایش قیمت نفت چیست؟

گفتم یکی از دلایل افزایش قیمت نفت تحریم‌های آمریکاست، چرا آمریکا این کارها را می‌کند که به مردم بقیه مناطق دنیا فشار وارد شود؟ آمریکا وقتی ایران، عراق، لیبی و ... را تحریم می‌کند، قدرت و ظرفیت‌های زیادی که می‌توانند میادین خود را توسعه دهند و نفت را به بازار عرضه کنند از بازار خارج می‌کند و این موضوع باعث کمبود در بازار نفت می‌شود و منجر به افزایش قیمت می‌شود و فشار آن به مردم وارد می‌شود. به نظرم این به ضرر مردم اروپا و آمریکاست. باید آمریکا از این اقدامات دست بردارد، نفت را این‌قدر سیاسی نکند و اجازه دهد بازار نفت عادی باشد و عرضه و تقاضا در آن حکومت کند.

این نظر ما را در آن زمان اروپایی‌ها خیلی قبول داشتند و حتی کشوری نبود که ما بگوییم این تحریم‌ها بی‌خود است و آن را قبول نداشته باشند. ما گفتیم دیدید که ما تحریم را شکست دادیم و اصلا به حرف آمریکا گوش نمی‌دهیم شرکت‌های آمریکایی و مقامات سیاسی اروپا هم این را می‌پذیرفتند و قبول داشتند.با این استدلال بود که شرکت‌ها می‌آمدند و با ما همکاری می‌کردند. مثلا «تویو» یکی از شرکت‌های بزرگ ژاپنی است که آمد در ایران فعال شد. حتی یکی از شرکت‌های بزرگ ژاپنی ـ که الان اسمش در ذهنم نیست ـ آمده بود و در مناقصه‌ها شرکت می‌کرد.در چند سفری که به ژاپن رفتم شرکت‌های نفتی مهم این کشور آمدند و در ایران با ما قرارداد بستند.وقتی ما برای بازار خارجی بحث کردیم گفتیم دو بازار داریم یکی گاز و دیگری نفت. گفتیم می‌توانیم گاز را به صورت خط لوله و LNG صادر کنیم. همزمان با ژاپن سراغ چین و هند برای LNG رفتیم که داستان جالبی دارد. آن موقع بود که ما فهمیدیم ژاپن یک قرارداد خود را در منطقه بی‌طرف با عربستان از دست داده، رفتیم به آنها گفتیم شما نیاز به انرژی دارید و می‌خواهید استقلال داشته باشید و زیر نفوذ آمریکا هم نباشید خوب بیایید در ایران توسعه میادین ما را به عهده بگیرید که آنها پذیرفتند. ما گفتیم در ازای این به ما بازار بدهید و ال‌ان‌جی بخرید. گفتند براساس قراردادهایی که قبلا بسته‌ایم بازار ال‌ان‌جی، تا 15 سال آینده اشباع است. بعد به آنها گفتیم خب به ما پول قرض بدهید. قبول کردند. اول 3 میلیارد دلار و بعد به 2‌/‌4 میلیارد دلار افزایش دادند ما هم آن پول را پایه‌ای برای فعالیت‌های توسعه‌ای قرار دادیم.

همزمان با سفر آقای خاتمی به ژاپن در سال 79.