جهان زیر سایه معماری ایرانی

خانه و مسکن به مفهوم عام، محل استراحت و آرامش و آسایش است و به تعبیری مامن انسان برای گریز از آنچه غیرخود می‌خواند. کلام الهی به این معنا اشاره صریح دارد و این مختص یک جامعه، یک ایدئولوژی و یک فرهنگ و تمدن نیست؛ اما این‌که خانه ایرانی چه تعریف اختصاصی‌ای دارد، باید عرض کنم باورها و فرهنگ، آداب و رسوم و اساسا جهان‌بینی یک ملت تنها عامل افتراق و گوناگونی میان فرم و محتوای خانه است. لذا زمانی که به خانه ایرانی می‌اندیشیم، در ذهنمان عواملی متواتر می‌شود که با یک خانه ژاپنی، انگلیسی یا سوئدی فرق دارد. عواملی که دربرگیرنده اقلیم، فرهنگ، آداب و سنن از منظر ملتی متمدن و با فرهنگ و خداشناس است. شاید خانه ایرانی را زمانی می‌توان توصیف کرد که در آن زندگی کنیم، پیش از آن‌که با معرفی ابعاد و فرمش، شکل آن را ترسیم کنیم. در یک تعریف کلی، خانه ایرانی خانه‌ای است که جسم و روان ایرانی در آن می‌آساید و او را به معبود نزدیک‌تر می‌کند و خیال و آرامش عدن می‌بخشد.

چو باد عزم سر کوی یار خواهم کرد

نفس به بوی خوشش مشکبار خواهم کرد

فلات ایران که بیشتر آن را کویر و سرزمین‌های خشک تشکیل می‌دهد از یک طرف و آرزوی بازگشت به بهشت برین از طرف دیگر، موجد طرح‌های دل‌انگیز و خیال‌پرور هنرمندان و معماران در طول صدها سال بوده است. چیزی شبیه نقش خیال‌انگیز قالی‌های ایرانی و نقش‌های کاشیکاری‌ها در بدنه بناها و آثار معماری که می‌توان در گستره شهرها و آبادی‌های این سرزمین یافت. آنجا که طبیعت همراه است، ایجاد باغ و بوستان و کوشک‌های زیبا براحتی امکان‌پذیر بوده و آنجا که طبیعت سرکش مانع از تحقق این آرزوست از صدها فرسنگ، آب از کوهپایه‌ها در قنات‌ها جاری است تا در میان ریگزارها باغی سر برآورد و اراده آدمیان را برای رسیدن به جلوه بهشت موعود گردن نهد. تاریخ ایجاد باغ یا فضای سبز در ایران که در فرهنگ باغ‌سازی جهان دارای امتیاز است و شاخصه‌های منحصر به فرد دارد به صدها سال پیش بازمی‌گردد و هرجا که تهیه آب امکان‌پذیر بوده، هنرمند ایرانی به آن توجه کرده است. چیزی که امروز به عنوان باغ ـ شهر مطرح است در ایران سابقه‌ای به اندازه تمدن این سرزمین دارد. نمونه‌های آن را می‌توان از وجود درختان هزاران ساله در برخی نقاط این سرزمین یافت. شناخت و معرفی باغ‌های ایرانی و شیوه طراحی و مکان‌یابی آن می‌تواند در معماری امروز جهان همچنان تاثیرگذار باشد.

معماری ایرانی امروز از فقدان حمایت برای ارتقای خود و پرداختن به هنر قابل تامل رنج می‌برد. این البته در مورد سایر هنر‌ها نیز شاید وجود دارد. با این تفاوت که معماری آیینه تمام‌نمای جامعه است و نازیبایی و عدم تناسب آن وضعیت جامعه را نشان می‌دهد و ما نمی‌خواهیم عصر ما به عصر بی‌فرهنگی شناخته شود. همچنان که بزرگان ما بر مظلومیت فرهنگ در این عصر تاکید دارند، می‌بایست تلاش کارگزاران فرهنگی کشور برای حل این معضل به کار گرفته شود.

البته اگر خود به این مساله باور و وقوف داشته باشند، راه‌حل‌های ساده‌ای وجود دارد که می‌تواند ما را از این دغدغه برهاند؛ ازجمله دلجویی از هنرمندان و شناخت معیارهای هنرمندی و درک مفاهیم هنر این دوره که نمایانگر یک جامعه اسلامی ـ ایرانی با تمام ارزش‌های خود باشد. این اما از کارفرمایان و کارگزارانی برمی‌آید که با درک کافی از مقولات هنر از هنرمندان و متفکران جامعه حمایت کنند تا به شکوفایی برسند. بعضا می‌بینید که در یک مسابقه معماری، برنده اول و بهترین طرح کنار گذاشته می‌شود تا به عنوان مثال کار بی‌ارزش دوستانمان(!) ساخته شود. اگر بخواهید، نمونه از این دست بسیار است. این شاید فقط مربوط به دوران ما نباشد. مدیران جامعه می‌توانند بستر مناسب برای هنر را به‌گونه‌ای طراحی کنند که سره از ناسره و فرهیخته از بی‌هنر شناخته شود.