سایه روشن‌های یک جشنواره

نمایش‌های بخش بین‌الملل جشنواره تئاتر فجر به نسبت دیگر قسمت‌های این رویداد هنری، همیشه بیشترین تماشاگران را داشته است. مخاطبان تئاتر از آنجا که نمایش‌های ایرانی بخش مرور را دیده‌اند و می‌دانند که تا چند ماه آینده شاهد به روی صحنه رفتن آثار بخش چشم‌انداز خواهند بود، ترجیح می‌دهند وقت خود را صرف تماشای نمایش‌های خارجی کنند.

هنرمندان و اهالی تئاتر کشور هم که می‌خواهند با تکنیک‌های جدید اجرایی تئاتر جهان و همچنین متون و اندیشه‌های نویسندگان امروز یا برداشت‌های نو از نمایشنامه‌های قدیمی دنیا آشنا شوند، از تماشاگران پروپاقرص این بخش جشنواره به شمار می‌آیند.

افزایش گروه‌های خارجی

با یک نگاه به جدول جشنواره امسال می‌دیدیم که نمایش‌های خارجی امسال دست‌کم نسبت به 2 یا 3 سال گذشته بیشتر شده است. با این حال در روزهای جشنواره برای همگان مشخص شد که نمایش‌های خارجی بجز 4 مورد همگی غیرتئاتری هستند. پانتومیم، حرکات موزون، پرفورمنس، عروسکی، موسیقی و... ساختار اصلی این آثار را تشکیل می‌دادند و به همین دلیل نمی‌توانستند بر روحیه تئاتری‌ها تاثیر مطلوبی بگذارند.

بر همین اساس، دکتر قطب‌الدین صادقی با اشاره به این که نمایش‌های خارجی امسال از نظر کیفی نتوانستند در حد یک جشنواره بین‌المللی ظاهر شوند، تاکید کرد: بجز 2 یا 3 کار از ایتالیا و لهستان، دیگر آثار بین‌الملل برای من هیچ تازگی در اندیشه یا روش‌های اجرایی نداشتند و نمی‌دانم به چه دلیل در برنامه گنجانده شده بودند.

این استاد دانشگاه، نویسنده و کارگردان تئاتر ادامه داد: بیشتر آثار خارجی امسال به گونه‌های نمایشی غیرتئاتری تعلق داشتند که در آنها حرکت، موسیقی، نور و تکنولوژی حرف اول را می‌زد. برای همین وقتی نوبت به بازی می‌رسید، یا می‌خواستی آنها را از لحاظ محتوایی مورد ارزیابی قرار دهی با سر زمین می‌خوردند.

دکتر اردشیر صالح‌پور هم در این ارتباط گفت: بهتر بود در جشنواره امسال به جای افزایش عددی نمایش‌های خارجی به سراغ ارتقای کیفی می‌رفتیم و جدول را با تعداد کار کمتری می‌بستیم.

این پژوهشگر و استاد تئاتر افزود: اصرار به حضور نمایش‌های کشورهایی که صاحب تئاتر نیستند و بیشتر به دلایل غیرهنری به جشنواره دعوت می‌شوند، از اعتبار این رویداد هنری بین‌المللی می‌کاهد و هیچ دستاوردی برای تماشاگر داخلی ندارد.

استعداد‌های شهرستانی

امروز ما در شهرستان‌ها با تمام کمبودها و نبود امکانات و بودجه، شاهد بروز استعدادهایی هستیم که نیاز به حمایت ملی دارند. این داعیه نیز در همین جشنواره با حضور برخی کارگردان‌ها براحتی اثبات‌پذیر بود. 12 نمایش از مناطق و شهرهای مختلف کشور در این بخش گرد آمده بودند که متاسفانه بیشتر آنها در بخش مسابقه و داوری قرار نمی‌گرفتند.

مجید واحدی‌زاده و توحید معصومی، 2 کارگردان که از اردبیل مهمان تهران بودند، از این که بخش تئاتر مناطق در حاشیه جشنواره قرار گرفته است، انتقاد کردند. این دو کارگردان سال‌هاست کار می‌کنند و در دوره‌های گذشته در رقابت با آثار تهرانی جوایزی هم در جشنواره فجر کسب کرده بودند.

نسترن آزاد از شیراز نیز که کارگردان نمایشی با عنوان زیرزمین است، از این که اثرش با نمایش‌های دیگر مقایسه نشد، گلایه‌مند است. او که نمایشش به عنوان یکی از آثار برگزیده ایران انتخاب شده بود، انتظار داشت کارش بهتر از اینها دیده شود.

دکتر چیستا یثربی نیز که با نمایش پری‌خوانی عشق و سنگ در بخش چشم‌انداز جشنواره حضور داشت، حق را به شهرستانی‌ها می‌دهد و با اشاره به این که در جشنواره امسال چند اثر خوب شهرستانی دیده است، به ما گفت: نمی‌دانم چرا نباید به هنرمندان شهرستانی بها داد و آثار آنان را در شرایط بهتری به نمایش درآورد.

این درحالی است که نمایش‌های بهتری هم در شهرستان‌ها بوده است که حالا به هر دلیلی به جشنواره فجر راه پیدا نکرده‌اند.

دکتر قطب‌الدین صادقی هم که 2 نمایش از دهلران و زاهدان دیده است، آنها را برتر از نمایش‌های دعوت شده از کلمبیا، یونان و برزیل دانست و افزود: آثار مناطق اگر در کنار نمایش‌های تهرانی داوری نمی‌شوند، بهتر است بین برگزیده‌های مناطق مختلف مورد قضاوت بگیرند و محک بخورند. به نظر می‌رسد از این نظر در دوره‌های آینده جشنواره باید بازنگری صورت گیرد و جایگاه بهتری برای نمایش‌های شهرستانی تدارک دیده شود.

چشم‌انداز آثار ایرانی

آثار بخش چشم‌انداز دربرگیرنده نمایش‌هایی است که در طول سال آینده اجرای عمومی خواهند داشت. چیستا یثربی که با نمایش پری‌خوانی عشق و سنگ در این بخش شرکت کرده و اثرش از داوری مسابقه بین‌الملل برکنار مانده بود، این شرایط را ناعادلانه خواند و گفت: این بخش مناسب کارهایی است که پس از جشنواره بدون معطلی اجرای عمومی خواهند گرفت وگرنه با وعده به روی صحنه رفتن در طول 12 ماه آینده و خارج شدن از دایره داوری تنها باعث دلسردی هنرمندان حاضر در این بخش می‌شویم.

او همچنین آثار ایرانی حاضر در بخش مسابقه را تکراری و کهنه ارزیابی کرد که به هیچ وجه معرف توان نمایشی کشور در بخش بین‌الملل نبودند. یثربی تاکید کرد آثار بهتری را در طول سال دیده که در بخش بین‌الملل حضور نداشته‌اند.

در ارتباط با آثار ارائه شده در بخش تجربه‌های نو نیز قطب‌الدین صادقی که چندان با آثار انتزاعی و تجریدی داخلی میانه‌ای ندارد، این نوع آثار را معرف تئاتر شاخص ایرانی ندانست و افزود: جوانانی که تحت عنوان تجربی فعالیت می‌کنند هنوز با آموزه‌ها و اصول اولیه تئاتر آشنایی ندارند. در صورتی که بخش تجربی باید به حرفه‌ای‌ترین و خلاق‌ترین کارگردان‌های صاحب‌نام اختصاص یابد که تا تجربیات تازه‌شان را از طریق ارائه در جشنواره به بدنه تئاتر حرفه‌ای تزریق کنند.

جای خالی نقد

نقد تئاتر همیشه در بهبود و اعتلای این هنر موثر بوده است. در ایران نیز از سال‌های بسیار دور نقد تئاتر داشته‌ایم که به نسبت فراز و نشیب هنرهای نمایشی، بر میزان و کیفیت آن افزوده یا از آن کاسته شده است.

متاسفانه امسال جای نقد تئاتر در کنار جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر بسیار خالی بود. برای بسیاری از هنرمندان و کارشناسان تئاتر، جای خالی نقد در جشنواره و نشریه‌ای مستقل، پرسش‌برانگیز بود. آنان بر این باورند که هر روز باید بولتنی منتشر می‌شد و تمام آثار را نقد و بررسی می‌کرد. همچنین به نظر آنان منتقدان فعال باید دعوت به کار می‌شدند تا تنوع نگاه و نقدهای کارآمد، هویت بهتری را به جشنواره می‌بخشید. درست است که گروهی از منتقدان تئاتر بخشی از آثار جشنواره را داوری می‌کنند، اما این حرکت درست با اصل وظیفه منتقدان که نوشتن و بحث کردن درباره نمایش‌ها به طور تخصصی است هیچ تناسبی ندارد.

از 2سال پیش منتقدان اصلا حضوری در جشنواره ندارند. در این باره هم مشکلات اداری مطرح می‌شود که برای برون‌رفت از این نقیصه باید راه‌حل بهتری جایگزین شود. نبودن منتقدان بتدریج مقوله نقد را به عنوان یک امر حاشیه‌ای جا خواهد انداخت که این برای تدوام و شکوفایی تئاتر خطرآفرین است. منتقدان هستند که با قلم و بیان خود بر بودن و جایگاه دادن به هنرمندان و تئاتر می‌کوشند.

بازار تئاتر

بازار تئاتر یکی از بخش‌های خاص جشنواره بیست و هشتم بود که البته با یک بار برگزاری هنوز تجربه‌ای خام است و باید در دوره‌های آینده آن را تکمیل کرد.

علی‌اصغر دشتی از کارگردانان جوان هنرهای نمایشی کشور، نخستین بازار تئاتر ایران را تمرینی برای دوره‌های بعد معرفی کرد و گفت: چون ما پیش از این تجربه برگزاری این کار را نداشتیم، می‌توان بازار امسال را با اغماض موفق ارزیابی کرد که البته نیاز به بازنگری دارد. کارگردان گروه تئاتر «دن‌کیشوت» همچنین تاکید کرد: ما باید آداب بازاریابی تئاتر را یاد بگیریم و علاوه بر آثار ایرانی، نمایش‌های شهرستانی را هم در آن عرضه کنیم.

اما قطب‌الدین صادقی که چندان میانه‌ای با بازار تئاتر ندارد، در این باره گفت: وقتی گروه‌های حرفه‌ای مستقل و متکی در تئاتر نداریم، ایجاد بازار تئاتر یک امر تزئینی است. یک کارگردان به هیچ‌وجه نمی‌تواند لباس، دکور، عوامل اجرایی و بازیگران خود را در طول سال حفظ کند و به همین دلیل ارائه یک اثر در بازار بی‌مفهوم است.

وی افزود: در صورتی برگزاری این بازار معنی پیدا می‌کند که گروه‌ها با معرفی آثار خود از طریق فیلم و جلب موافقت دیگران، بتوانند در هر لحظه نمایش‌شان را به هر گوشه دنیا ببرند.

رضا آشفته