جای‌ خالی ‌شور ‌‌و ‌هیجان

انسان‌ها به گواه تاریخ، همواره در کنار فعالیت‌های روزمره با هدف تامین معیشت خویش برای اوقات فراغت و تنهایی خود نیز چاره‌ای اندیشیدهاند‌‌‌و درهردوره تاریخی، متناسب با امکانات و فرصت‌هایی که تمدن و فرهنگ آن سرزمین خلق کرده است به ساخت و تولید بازی و سرگرمی‌پرداخته اند.

با پیشرفت جوامع انسانی، علاوه بر توسعه و رشد فناوری و صنایع گوناگون، نظام اجتماعی و معیشتی آنان نیز متحول شد و بیشتر شدن اوقات فراغت، ضرورت توجه بیشتر و جدی شدن سرگرمی‌و تفریح را ضروری ساخت. با ورود تلویزیون به زندگی مردم و گسترش روزافزون شبکه‌های تلویزیونی ، بتدریج انواع و اقسام برنامه‌های سرگرم کننده و مفرح تهیه و تولید شد و رقابت شبکه‌های تلویزیونی در جذب مخاطب بیشتر به نوآوری و خلاقیت در این زمینه انجامید. یکی از مهم‌ترین و پرطرفدارترین ژانرهای تلویزیونی که در بیشتر کشورهای دنیا مخاطبان زیادی دارد و به نیاز آنان پاسخ میدهد مسابقه‌های تلویزیونی است. مسابقه‌های تلویزیونی به چند دلیل نسبت به دیگر گونه‌های تلویزیونی از جذابیت بیشتری برخوردار است.

مهم‌ترین دلیلش مخاطبمحور بودن مسابقه است، به طوری که این برنامه‌ها اساسا به واسطه حضور مستقیم یا مشارکت غیر مستقیم مخاطب شکل می‌گیرند و یک ارتباط دوسویه رسانه‌ای است. در برنامه‌های دیگر تلویزیون، مخاطب صرفا تماشاگر است و منفعلانه به دریافت و ادراک تصاویر و گفته‌ها می‌پردازد، اما در مسابقه‌های تلویزیونی، مخاطب تماشاگری فعال است که با حضور خود، برنامه را می‌سازد و به آن هویت می‌بخشد. اساسا یکی از جذابیت‌های رسانه‌ای مثل تلویزیون برای مخاطب این است که بتواند خود را در آن و به واسطه آن ببیند و به دیگران نیز نشان دهد.

مسابقه‌های تلویزیونی در کنار گزارش‌های خبری از جمله فرصت‌هایی است که مخاطبان می‌توانند از طریق آن لذت هر چند کوتاه شهرت و دیده شدن را تجربه کنند. اگرچه این فرصت در مسابقه‌های میدانی بیشتر فراهم است، اما مسابقه‌های تلفنی هم از این قاعده مستثنا نیستند و مخاطبان آنان نیز غیرمستقیم و به صورت مجازی حضوری فعال در برنامه دارندو یک طرف پازل برنامه را پر می‌کنند. رقابتی بودن و ماهیت مسابقه‌ای، ویژگی دیگری است که بر گرمی‌ آن می‌افزاید و شرکت‌کنندگان و تماشاگران را به هیجان می‌آورد. شور و هیجان مسابقه‌های تلویزیونی را در شکل تازه این ژانر رسانه‌ای که به صورت زنده پخش می‌شود بیشتر می‌توان احساس کرد.

پاداش و جایزه هم معمولا در هیجان مسابقه‌ها نقش مهمی‌ دارد و نباید آن را از نظر دور داشت. پاداش در اینجا 2 معنی دارد یا بهتر بگویم به 2 شکل محقق می‌شود. یکی جوایز مادی است که هر فردی از دریافتش خوشحال می‌شود بویژه آن‌که دریافت آن مستلزم تلاش و رقابت با دیگران باشد و دوم پاداش معنوی است که همان لذت درونی و عاطفی است که به واسطه برنده شدن به انسان دست می‌دهد. لغت برنده شدن در رقابتی تلویزیونی که مخاطبان زیادی شاهد آن بوده‌اند، شیرین‌تر از جوایزی است که به آنها تعلق می‌گیرد. از سوی دیگر، مسابقه‌های تلویزیونی این فرصت را برای مخاطبان ایجاد می‌کنند که توانایی‌ها، مهارت‌ها، اطلاعات و کمالات خود را امتحان کرده و به منصه ظهور برسانند و در واقع به حس فرهیخته و ارزشمند بودن خود پاسخی مثبت دهند. تماشاگرانی هم که در منزل نشسته‌اند و اطلاعات خود را به رخ یکدیگرمی‌کشند، از لذت این هماوردی بی‌نصیب نمی‌مانند. مجموعه این عوامل بعلاوه جذابیت‌های بصری و جلوه تکنولوژیکی تلویزیون موجب شده است مسابقه‌های تلویزیونی به ژانری پرطرفدار تبدیل شوند.

در ایران نیز همزمان با گسترش شبکه‌های تلویزیونی و فناوری‌های ارتباطات، انواع و اقسام مسابقه‌ها و رقابت‌های تلویزیونی شکل گرفت و توسعه یافت. رشد فناوری‌های مخابراتی و همه‌گیر شدن تلفن همراه، اینترنت و... امکانات جدیدی برای برنامه‌سازان تلویزیونی به‌وجود آورد تا حضور مخاطب در استودیو و بدون تقبل هزینه‌های برنامه‌سازی به تولید مسابقه‌های تلویزیونی بپردازند. مسابقه «از تو می‌پرسند» نمونه‌ای از این برنامه است که در عین سویه سرگرم‌کنندگی‌اش، به بهبود ایدئولوژیکی رسانه ملی نیز کمک می‌کند. با توجه به تعدد و تنوع مسابقه‌های تلویزیونی، شاید وقت آن رسیده باشد که از منظر علمی ‌و تخصصی به آسیب‌شناسی آن پرداخته و ضعف‌ها و قوت‌های آن بازشناسی شود. نگارنده سعی می‌کند در این مقاله به برخی از این آسیب‌ها اشاره کند.

کپی برداری و تقلید

در یک نگاه کلی آنچه در مسابقه‌های تلویزیونی ما وجود دارد عمدتا کپی‌برداری و تقلید از مسابقه‌های تلویزیونی کشورهای دیگر است که بازآفرینی شده و نشانه‌های کمی از خلاقیت و نوآوری در آنها دیده می‌شود.

بسیاری از آنها در فرم و شیوه برگزاری همچنین در محتوا و موضوع شبیه هم شده‌اند که باید برای رفع این خلا‡ فکر اساسی کرد.

مجری ناتوان یکی دیگر از عناصر مهم و تاثیرگذار در مسابقه‌های تلویزیونی که از جمله عوامل اصلی در جذابیت و موفقیت آن است، مجری این مسابقههاست که با توانایی‌ها و مهارت‌های اجرا می‌تواند گرمی ‌و جذابیت مسابقه را دوچندان و به شکل شایسته‌ای مسابقه را مدیریت کند. بدون شک یکی از عوامل اصلی جذابیت «مسابقه هفته» به نحوه اجرای مرحوم منوچهر نوذری برمی‌گشت که برخلاف ناصر ممدوح، یک مجری خشک و رسمی‌ نبود و با آمیختن خلاقیت‌های نمایشی و طنازانه خود به برنامه، نشاط و هیجان بیشتری به آن می‌بخشید. قطعا ضعف در اجرا و نمایش مسابقه، از تعداد مخاطبان آن می‌کاهد. طی سال‌های اخیر برای جذابیت مسابقه‌ها از بازیگران و چهره‌های آشنا و محبوب سینما استفاده می‌شود بی‌آن‌که فرد از توانایی و مهارت لازم برای اجرای مسابقه برخوردار باشد.

شاید خیلی از مجریان برنامه‌های دیگر تلویزیون نیز نتوانند برای اجرای مسابقه‌های تلویزیونی از ویژگی لازم برخوردار باشند و صدا و سیما باید مجریان ویژه‌ای را به منظور اجرای مسابقه‌ها ‌تربیت کند.

مولفه‌های فرهنگی بیگانه

مساله دیگر این‌که باید در کنار شبیه‌سازی و صورت‌برداری از مسابقه‌های خارجی که تا حدودی از آن گریزی نیست، برنامه‌‌هایی طراحی شوند که مبتنی برمولفه‌های تاریخی و فرهنگی ما باشد. مثلا چند سال پیش مسابقه مشاعره‌ای تولید شد که ریشه در علایق مخاطبان ایرانی داشت و بسیار هم به فرهنگ ادب دوستی مخاطبان ایرانی نزدیک بود.

تخصصی نبودن

مسابقه‌های تلویزیونی در عین توجه به مولفه‌های سرگرمی‌ساز و جذاب می‌تواند در رشد و افزایش اطلاعات مخاطبان و فرهنگ‌سازی در حوزه‌های مختلف کمک کند که قطعا یکی از شیوه‌های آن تخصصی کردن آنهاست. مثلا می‌توان در حوزه‌های تخصصی سینما، ورزش، ادبیات، تاریخ و... برنامه‌هایی تهیه کرد تا در کنار مسابقه‌های عمومی‌ به نیاز اقشار خاص و علاقه‌مندان رشته‌های مختلف پاسخ دهد.

در واقع مسابقه‌های تلویزیونی یکی از مناسب‌ترین بخش‌های سرگرم‌کننده است که می‌تواند کارکرد آموزشی و فرهنگ‌سازی رسانه ملی را پوشش دهد و حتی روشنفکران و فرهیختگان را نیز به تلویزیون علاقه‌مند و نزدیک کند.

پرکردن آنتن

مسابقه هفته، مسابقه علمی ‌و 20 سوالی در گذشته هم به آشتی اقشار تحصیلکرده با تلویویزیون کمک کرد و هم برای مخاطبان عام سرگرم کننده بود؛ اما دیگر نوستالژی مسابقه‌های تلویزیونی که مهم‌ترین نماد و مظهر این نوستالژی را شامل می‌شود مسابقه هفته است که در دهه 70 به عنوان یکی از پربینندهترین برنامه‌های تلویزیونی شناخته می‌شد، اما امروزه به نظر می‌رسد دست‌کم بخشی از این مسابقه‌ها صرفا برای پر کردن آنتن تلویزیونی است و کارآمدی زیادی ندارد.

ضمن این‌که بسیاری از این مسابقه‌ها شبیه هم و کلیشه‌ای شده و صرفا با تغییر در فرم و زیبایی شناسی بصری، قصد دارد جذابیت صوری به آن ببخشد؛ هرچند گرافیک تصویری و توجه به دکوراسیون مسابقه‌های تلویزیونی در جذابیت برنامه تاثیر زیادی دارد، اما باید این زیبا سازی با محتوای عمیق، پر کشش و هیجان‌انگیز مسابقه نیز بیامیزد تا برای مخاطب جذاب باشد. پر زرق و برق و تجملاتی کردن فضا و قوانین مسابقه چندان مفید نیست تا وقتی نفس مسابقه برای مخاطب جذاب نباشد. این به معنی بی‌اهمیت بودن ساختار فرمی ‌این مسابقه‌ها نیست.

نگارنده حتی بر این باور است که همچون شهرک غزالی در عرصه فیلمسازی باید دست کم یک شهرک کوچک برای برگزاری مسابقه‌های تلویزیونی تاسیس شود که دارای امکانات و فضاسازی مناسب جهت اجرا و تصویربرداری از این برنامه‌‌های باشد. تا وقتی سرگرمی ‌و فراغت را جدی نگیریم نمی‌توان جذابیت مسابقه‌های تلویزیونی را حداقل به اندازه دهه‌ 70 باز‌آفرینی کرد. مسابقه‌های تلویزیونی در حال حاضر خیلی روزانه و تکراری شده و نوآوری و تازگی در آن ضرورت دارد. به نظر می‌رسد ساعت و زمان پخش این آیتم هم در چگونگی مواجهه مخاطب با آن و میزان تماشاگران مسابقه تاثیر می‌گذارد.

زمان پخش این برنامه‌ها را باید متناسب با روزهای هفته به گونه‌ای تنظیم کرد تا مجموعه عواملی که در اینجا بررسی کردیم موجب شود مخاطبان نه از سر اتفاق و تصادف ‌که همچون مسابقه محله، آن را مستمر و سریال وار دنبال کنند. بدیهی است که باید برای ارتقای سطح کیفی و کمی ‌این آیتم تلویزیونی علاوه بر خلاقیت هنری به تامین منابع مالی و بودجه بیشتر برای تولید و پخش مسابقه‌های تلویزیونی اهتمام داشت.

سید رضا صائمی