فرش بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

این اثر نفیس هنری که هم اکنون درگنجینه " ویکتوریا آلبرت هال " شهر لندن در معرض بازدید علاقه مندان به هنر ایران اسلامی قرار دارد، مظهری از هنر و تفکر عارفان دوره صفویه محسوب می شود و تا سال 1893 میلادی در بقعه شیخ صفی قرار داشت.

روزنامه‌ی ساندی‌تایمز چاپ انگلیس اخیرا از بین هزاران شاهکار هنری و تاریخی ارزشمند دنیا، 50 اثر هنری را بعنوان برترین شاهکارهای هنری انتخاب کرد که نام این فرش تاریخی بافته ‌شده توسط هنرمندان ایرانی که به فرش اردبیل شهرت دارد، در بین این 50 شاهکار جهانی قرار دارد.

این شاهکار هنری که بین سال‌های 1539 تا 1540 میلادی بافته شده، بزرگ‌ترین فرش معروف مشرق زمین است که تا به‌حال در بهترین شرایط نگهداری شده و هیچ صدمه‌ای به آن وارد نشده است.

کارشناسان آثار هنری، این فرش را با نقش و نگاره‌های زیبای آن، یک اثر هنری انتزاعی منحصربه‌فرد می‌دانند که از نظر سطح هنری با نقاشی‌های انتزاعی قرن حاضر برابری می‌کند.

به گفته این کارشناسان، سند مشخصی دردست نیست که اصل این فرش به دستور چه شخصی بافته شده اما گفته ها از آن حکایت دارد که شاه طهماسب اول فرش بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی را برای تالار قندیل خانه سفارش داده است.

نوشته های برخی منابع این احتمال را تقویت می کند که شاه طهماسب اول به محض به دست گرفتن سلطنت درسال 930 ه ق دستور بافت فرش را صادر کرده و این فرش به تنهایی توسط استاد مقصود کاشانی درمدت 16 سال بافته شده است.

نقشه این فرش براساس تصویر سقف قندیل خانه طراحی شده و افرادی که وارد این مکان می شده اند، کف و سقف تالار را به یک نقش می دیدند که تداعی کننده ذهنیت عارفان دوران صفویه مبنی بر وحدت وجود یعنی از فرش تا عرش به یک نقش می باشد.

در طراحی نقشه فرش اصلی، دریایی از حرکتهای لطیف ساق و برگ گیاهی که در آن از رنگ های شاه عباسی استفاده شده نگاه ها را خیره می کند.

در نقشه فرش ازجمله رنگ سرمه ای متن آن یک سری حالات روحی و روانی احساس می شود که حالت تقدس به مجموعه بقعه می داده است.

وجود دوگلبرگ در فرش تقدس و اعتبار آن را نشان می دهد و ترنج فرش شامل 16 کلاله بیضی شکل نشانه ای از آفتاب محسوب می شود.

در حاشیه فرش یک سری قاب هایی که در کاشی کاری سقف بقعه شیخ صفی نیز اکنون وجود دارد، نقش بسته است.
معاون صنایع دستی سازمان میرات فرهنگی و گردشگری استان اردبیل در خصوص چگونگی خروج و انتقال این فرش به خارج ازکشور به خبرنگار ایرنا گفت: گفته می شود درسال 1893 میلادی بقعه شیخ صفی به تعمیراتی نیازپیدا می کند و به همین بهانه فرش مزبور به مبلغ 80 تومان توسط افرادی فروخته شده و ازطریق شهر تبریز به لندن انتقال می یابد.

جلیل جباری افزود: در لندن برادران رابینسن فرش بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی را خریداری و بعدبه گنجینه ویکتوریا آلبرت هال این شهر می فروشندکه تا زمان حاضر در آن مکان نگهداری می شود.

به گفته او مبلغ 80 تومان حاصل از فروش قالی صرف تعمیر بقعه و سقف قندیل خانه شده و بر اثر آن نقش سقف این تالار نیز از بین می رود.

استفاده از گره های ترکی و پشم آذربایجان در بافت فرش و نیز لزوم نظارت بر آن توسط پادشاه وقت که در تبریز حکومت می کرد، امکان بافت فرش در این شهر را به یقین نزدیک می کند.

بیت " جز آستان توام در جهان پناهی نیست - سر مرا جز این حواله گاهی نیست " و عبارت " عمل بنده درگاه مقصود کاشانی 946 ه ق " که بر روی فرش نقش بسته مشخص می کند که بافنده آن استاد مقصود کاشانی بوده است.

جباری گفت: بدلیل این که این فرش مخصوص مجموعه بافته شده و نیز در طراحی آن نوعی نوآوری به کار رفته است، نقطه عطفی در تاریخ صنعت قالیبافی ایران محسوب می شود.

وی معتقد است نقشه فرش به دلیل استفاده نکردن از شکلهای هندسی که در آن زمان در اکثر قالی ها و زیراندازهای ایران مرسوم بود، بطور کامل ابتکاری است بطوری که پس از گذشت سالها اکنون نیز هر فرش که به این نقش بافته شودبه نام نقشه شیخ صفی خوانده می شود.

معاون صنایع دستی سازمان میرات فرهنگی و گردشگری استان افزود: در سال 1375 کارشناسان این سازمان تصمیم به بازبافت قالی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی گرفتند که کار مطالعه فرش اصلی بقعه در لندن توسط متخصصان ایرانی و خارجی شروع و شناسنامه علمی آن شامل مشخصات فنی، تعداد و نوع گره ها، نوع چله، ابعاد و رنگها به دقت بررسی و تهیه شد.

وی اظهارداشت: طراحی این فرش توسط استاد قره باغی انجام گرفت و بازبافت آن توسط بافنده های معتبر ایران و تحت نظارت شورای عالی نظارت شروع و در سال 82 به اتمام رسید.

به گفته وی، بافت این قالی همراه با بهسازی و بهبافی انجام و ایرادات و نقص های احتمالی که درآن زمان در بافت فرش اصلی وجود داشته است، اصلاح و این فرش در52 رج و به ابعاد 52/11 در 34/5 متر با استفاده از 18 رنگ که اغلب گیاهی هستند، بازبافت شد .

جباری تاکید کرد: فرش بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی که در بعضی از کتابهای معتبر ایرانی و خارجی به نام قالی مسجد اردبیل از آن یاد شده همان اثر روحانی فرش اصلی را به دیدار کنندگان و گردشگران می بخشد.

مجموعه تاریخی بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی عمارت حکومتی شاهان صفویه درمرکز شهر اردبیل در میدان عالی قاپوی این شهر که بخشهای مختلفی از جمله چینی خانه، شربت خانه، گنبد الله الله، جنت سرا و مقابر خاندان صفویه را شامل است یکی از ده اثر ارزشمند تاریخی ایران محسوب می شود.

هم اکنون مقدمات ثبت این مجموعه ارزشمند تاریخی در فهرست آثار جهانی در یونسکو درحال انجام است.