وقتی رسانه بازیگر را محدود می‌کند

استودیو 11 ساختمان تولید صداوسیما مکان ضبط نمایش خرده جنایت‌های زن و شوهری است. همه در صحنه حضور دارند؛ از فرشید موثق طراح صحنه، بهیه خوشنویسان طراح لباس، حمید حمزه طراح نور، زهره عابدی منشی صحنه، تیرداد رضایی صدابردار و همین‌طور 3 تصویربردار باتجربه (مهدی مستوفی، محمد خیاطان وسعید مهمان‌چی)‌ای که قرار است از 3 زاویه متفاوت تصویر را برای کارگردان تلویزیونی کار سوئیچ (هماهنگ)‌ کنند. شاید همین دلایل کافی باشد تا بازیگرانی که قرار است نقش ژیل و لیزا را بازی کنند، هرچه دیرتر و دیرتر به نقش برسند یا به حسی که آئیش به عنوان کارگردان تلاش دارد در فضا ایجاد کند تا آنها هرچه زودتر خود را به عنوان شخصیت‌های نمایش دریابند. اما یک دلیل هنری و شاید هم حرفه‌ای دیگری نیز وجود دارد و آن هم این است که آزادان و آئیش با پیشنهاد بازی 2 چهره شناخته شده سینما باب جدیدی را در تلویزیون و همین‌طور در تله‌تئاتر می‌گشایند. این باب هم اتفاقا از لحاظی خوب است و از لحاظی بد و تقریبا معایب آن بر محاسن آن می‌چربد. چرا؟ دلیلش را توضیح می‌دهم. هیچ قانون یا قاعده نوشته شده‌ای وجود ندارد که بازیگری را محدود به حضور در مدیوم رسانه‌ای متفاوت کند. این مدیوم رسانه‌ای می‌تواند تئاتر، تلویزیون یا پرده عریض و طویل سینما باشد، ولی این خود مدیوم‌ها هستند که برای بازیگران محدودیت ایجاد می‌کنند. بهتر است گفته‌ام را با مثالی که میکائیل شهرستانی (بازیگر نقش ژیل)‌ دارد، واضح‌تر بیان کنم. او گفت: ما نمایش هملت را سال 70 در سالن اصلی تئاترشهر روی صحنه بردیم که به دلیل هجوم جمعیت در ورودی شکسته شد و ما چیزی حدود 1200 نفر تماشاگر داشتیم. آن زمان نه من در تئاتر سوپراستار بودم و نه آزیتا حاجیان چهره بود. نکته خوبی در مثال اوست. شاید خیلی‌ها اعتراض کنند و این‌ نظر را قبول نداشته باشند، اما واضح است که حضور بازیگری که سال‌ها خاک صحنه خورده و نفس به نفس تماشاگر پیش رفته، حضور پررنگ‌تر و موثرتر از بازیگری خواهد بود که تاکنون حس بودن در صحنه تئاتر را لمس نکرده است و نمی‌داند تداوم حس با ادای خوب دیالوگ‌ها و دی‌اکشن‌های متناسب با آن معناهای مختلفی دارد. درست است که مدیوم تلویزیون به دلیل حضور کارگردانی تلویزیونی مجزا از تئاتر است، ولی این قضیه هیچ ارتباطی به شیوه ارائه و بازی بازیگر‌ها ندارد.

یعنی بازیگر چه در تله‌تئاتر و چه روی صحنه، باید بازیگر پخته و کارکشته این مدیوم باشد. در هر حال، با این ورودی مورد استقبال آزادان و عوامل دیگر این تله‌تئاتر قرار گرفتم. فرهاد آئیش به عنوان کارگردان هنری این کار هم تحصیلکرده این رشته است و هم تجربه‌های متفاوتی در 3 مدیوم هنری دارد.

آخرین نمایش او روی صحنه تئاتر نمایش پنجره‌ها بود که بازیگران زیادی در آن حضور داشتند. حالا او وزنه سنگینی برداشته، یعنی اوج کارگردانی یک تله‌تئاتر با حضور 2 بازیگر سینما زمانی به چشم می‌آید که ژیل ولیزا با تمرین‌های کوتاهی که در صحنه داشتند، اعتراف می‌کردند که آماده‌اند، اما آئیش با دوراندیشی بسیار از کنار این جمله می‌گذشت و مجددا به آنها فرصت می‌داد تمرین بیشتری بکنند. در همین فاصله، بیرون از فضای استودیو به شکلی صمیمی با او صحبت کردم.

یک بیژن و منیژه دیگر!‌

کارگردان نمایش پنجره‌ها ابتدا درباره حضور 2 بازیگر نقش ژیل و لیزا  چنین گفت:‌ «من بدون پیش‌فرض این کار را شروع کردم و احساس نکردم لزوما چنین چیزی می‌تواند مشکل باشد. ما حدود 4 روز تمرین کردیم و از روز دوم متوجه شدم این پیش‌فرض‌‌‌ها صدق نمی‌کند و کریمی و فروتن با یک تاخیر دو روزه توانستند معضلات تئاتری و تله‌تئاتری یعنی حضور 3 دوربین  را حل کنند. من معتقدم بازی آنها با این متن بشدت همخوانی دارد». آئیش درباره ویژگی‌های خشک این نمایشنامه افزود: «این خصوصیت به عنوان یک ضعف در نمایشنامه تشخیص داده شد و به این دلیل سعی کردیم با روان کردن دیالوگ‌ها و نوع میزانسن‌ها، مسائل سخت و دشوار نمایشنامه را در زیر بازی روان و ساده بازیگران پنهان کنیم البته مشکلی که در ترجمه وجود دارد، این است که دیالوگ‌ها شنیده و حتی دیده می‌شوند. من دلم می‌خواست مخاطب من وقتی این کار را می‌بیند، احساس نکند تئاتر می‌بیند، بلکه حس کند یک زندگی را می‌بیند . به این شکل و در این متن خود بازیگرها هم از ادای دیالوگ‌های قلمبه و سلمبه عاجز بودند و ما تلاش کردیم که مخاطب ژیل و لیزا را نبیند،‌ بلکه شاید یک بیژن و منیژه دیگر ببیند و آئیش معتقد است چالش سختی است؛ چون با نگاه اشمیت این زندگی پر از خشونت پنهان است. به صحنه برمی‌گردیم. ژیل رو به لیزا می‌کند:

بیا دوباره آن لحظات را زنده کنیم!‌

لیزا:‌ نه!‌

- ژیل، خسته نشدی این‌قدر نه و نو آوردی؟!

مثل این که فرصت زیادی لازم است تا بازیگران قالب سینمایی خود را بشکافند البته هدایت آئیش بسیار موثر است.

چیزی که آزادان نیز به عنوان تهیه‌کننده به آن معتقد است و می‌گوید:‌ ما با توجه به این‌که بازی در تلویزیون به سینما نزدیک‌تر است تا با بازی در صحنه، به مقوله تجربه نداشتن این دو بازیگر توجه نکردیم. آزادان افزود:‌ حضور کریمی و فروتن تنها به لحاظ شناخت و جذابیت نبوده، بلکه فکر کردیم می‌توانیم از بازیگران با تجربه‌ای استفاده کنیم که مانند حضورشان در سینما خودشان را بازی کنند، نه این‌که تئاتری بازی کنند.

رحمان سیفی آزاد:
‌تصویر برای ما اهمیت بیشتری دارد

هنوز ژیل  و لیزا در حال تمرین هستند. ژیل می‌گوید: سیاحان بزرگ می‌گن وقتی خیلی تشنه هستید یاد زمانی بیفتید که برای اولین بار آب خوردید.

لیزا با خنده: آن روز دیدمت که رفتی تو پارکینگ و روی ماشین من بالا آوردی!

ژیل: آره و تو گفتی...

لیزا: من گفتم... و همچنان من گفتم و تو گفتی ادامه پیدا می‌کند. کارگردان کات می‌دهد و مجددا این صحنه شروع می‌شود. ژیل و لیزا نمایشنامه را به دست دارند یا از دستیار کارگردان کمک می‌خواهند. همه چیز در آرامش برای بازیگران می‌گذرد این در حالی است که کارگردان و عوامل پشت صحنه ناخودآگاه صحبت‌هایشان اوج می‌گیرد. سری به اتاق رژی می‌زنم. رحمان سیفی‌آزاد مدیر گروه ادب و هنر شبکه 4 هم شاهد تماشای صحنه‌های ضبط شده است. نام او را در تیتراژ سریال‌ها به عنوان ناظر کیفی دیده‌ایم، او درباره این نمایش می‌گوید: این نمایش را به این دلیل که روی صحنه به اجرا در آمده انتخاب نکردیم این متن و انتخاب بازیگران پیشنهاد تهیه‌کننده و کارگردان هنری کار بود که به نظر ما می‌توانست پیام‌های خوبی برای زن و شوهرها داشته باشد. سیفی‌آزاد افزود: این متن می‌تواند مجموعه مشکلات زن و شوهرها را با توجه به راه‌حل‌های آن برای تماشاگران مطرح کند.

سیفی‌آزاد نظری متفاوت از شهرستانی دارد او می‌گوید: خیلی از بازیگران سینمایی دنیا در تئاتر بازی کردند و موفق بودند یا خیلی از تئاتری‌های دنیا در سینما. ولی آنچه برای ما اهمیت داشت، ‌این بود که در مدیوم تلویزیون تصویر اهمیت زیادی دارد و در تله‌تئاتر حضور 2 بازیگر شناخته شده باعث نمی‌شود مخاطبان تنها محو تصویر شوند و به محتوا توجه نکنند؛ چون در تله‌‌تئاتر بودن پیگیری دیالوگ‌ها نمی‌توان کار را دنبال کرد.

نجات هنرپیشه ستاره!

به سراغ میکائیل شهرستانی و افسانه ماهیان هم رفتیم. شهرستانی‌ با توجه به تجربه 29 ساله‌ای که در عرصه تئاتر دارد، قرار بوده این تله‌تئاتر را کارگردانی کند اما این اتفاق رخ نمی‌دهد.

او با توجه به بازی موفقی که در این نمایشنامه داشته، به اصرار ما درباره اشمیت می‌گوید: او نویسنده  فیلسوفی است که در عرصه موسیقی ید طولایی دارد. آن زمان که ما به کمک سهراب سلیمی این نمایش را روی صحنه بردیم، استقبال خوبی شد و حتی برای تماشاگران فرانسوی بازی‌ها ملموس بود.

شهرستانی‌ افزود: نگاه و جهان بینی اشمیت بسیار جذاب است. او بدون جانبداری از هیچکدام (زن و شوهر)‌ با ظرافت و دقت بسیار صریح و بی‌پرده از مشکلات زن و شوهرها می‌گوید و به هیچکدام حق نمی‌دهد. از طرفی چون این متن کمی ژانر پلیسی - معمایی دارد تا دقیقه 90 شما را غافلگیر می‌کند.

کارگردان برنامه‌‌هایی چون با طراوت، درای طلوع و پند پارسی افزود: حضور کارگردان، بازیگران، نویسنده، طراح صحنه و دیگران هر کدام به نوبه خود در اعتلای یک درام موثر خواهند بود و تنها حضور هنرپیشه ستاره باعث برجسته شدن یک اثر هنری نمی‌شود. اما امیدوارم چنین شود؛ چون تله‌تئاتر نیز زیرمجموعه تئاتر است و ما هم از خانواده تئاتر هستیم.