نگاهی به آلودگی هوای تهران

هوای تازه ام آرزوست

در حال حاضر بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان در هوای آلوده و ناسالم تنفس می کنند که شهروندان تهرانی نیز جزو آنان هستند.

کد خبر: ۱۵۹۴۳۸

براساس شاخص های جهانی ، آلودگی هوا موجب مرگ بیش از 800 هزار نفر در دنیا شده و این مقدار حدود 7 میلیون و 900 هزار سال عمر از دست رفته است.

آلودگی هوا امروز یک مساله جهانی است و بیش از 130 کشور جهان که عمدتا از کشورهای در حال توسعه هستند، با آن و پیامدهایش به صورت جدی دست به گریبان هستند. در این میان تهران نیز شهری است که هر دقیقه تنفس در آن برابر 9 نخ سیگار کشیدن است و با وجود 49 قانون ، مصوبه و بخشنامه در خصوص آلودگی هوا، اگر باد نیاید و باران یاری نرساند هوای آن بحرانی می شود. وضعیت آلودگی هوای تهران آنقدر بد است که برخی بهترین راهکار برای کاهش آلودگی در تهران را انتقال پایتخت می دانند و معتقدند اگر می خواهیم وضعیت آلودگی هوا به نقطه حاد نرسد باید هرچه سریع تر پایتخت را از تهران جابه جا کنیم.

در مطالعاتی که سال 1374 هجری شمسی به وسیله کنسرسیومی از مشاوران بین المللی با محوریت کارشناسان ژاپنی صورت گرفت ، گفته شد آلودگی هوا در کلانشهر تهران سالانه جان بین 7 تا 9 هزار نفر را می گیرد. در تایید و رد این یافته در زمان خود واکنش های مختلفی صورت گرفت ، ولی حاصل این بود که در بیانیه سال 74 درباره وضع تهران برای نخستین بار آلودگی یک بحران اعلام و خواسته شد برای مقابله با آن عزم ملی به کار گرفته شود. سال 1385 در یک مطالعه دیگر این رقم حتی تا 10 هزار نفر و بیشتر نیز ذکر شد که باز هم بحث هایی به وجود آمد و این واقعیت همچنان مورد غفلت قرار گرفت که هوای شهرهای بزرگ کشور ازجمله تهران واقعا غیرقابل تنفس است.

در گزارش شهرداری تهران در سال 85 آورده شد: 9 ماهه امسال هوای تهران بیش از 23 درصد، روزهای آلوده داشته است و مردم تهران در عمل هوای ناسالم تنفس کرده اند.

در سال 1386نیز در گزارشی که بتازگی منتشر و تیتر بسیاری از روزنامه ها شد، آمده است سالانه 100 هزار تهرانی بر اثر عوارض ناشی از آلودگی هوا روانه بیمارستان می شوند.

بد نیست بدانید براساس آمار 9ماهه اول سال 85 در تهران 28 روز پاک ، 185 روز سالم و 59 روز ناسالم گزارش شده است که این میزان در 9 ماهه اول امسال به 18روز پاک ، 253 روز سالم و 5روز ناسالم تبدیل شده است.

خسارت 8 میلیارد دلاری

براساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوا، سالانه حدود یک میلیون و 645 هزار تن انواع آلاینده ها تنها از منابع متحرک به هوای تهران وارد می شود که از این رقم حدود یک میلیون و 354 هزار تن آلاینده منواکسیدکربن ، حدود 19هزار تن آلاینده ذرات معلق ، بیش از 109هزار تن اکسیدهای ازت و 156هزار تن هیدروکربن است و براساس گزارش بانک جهانی خسارت سالانه آلودگی هوا در ایران تا 10سال آینده از رقم 8میلیارد دلار کنونی به حدود 16میلیارد دلار در سال 2016میلادی می رسد.

7 شهر آلوده

از تهران که بگذریم اصفهان ، تبریز، شیراز، مشهد، اهواز، اراک و کرج از دیگر شهرهای آلوده ایران هستند. دلیل آلودگی هوای این شهرها، افزایش و تجمع منابع انتشار است و در شهرهایی نظیر تبریز، اراک و اهواز، تولید آلودگی صنایع و در دیگر شهرها ترافیک شهری نقش مهمی در آلودگی هوا دارند. غیر از کرج در شهرهای دیگر کشور، طرح جامع کاهش آلودگی هوا در حال انجام است.

برنامه های جامع کاهش آلودگی هوای تهران 7محور دارد که بیشتر روی خودروها به عنوان اصلی ترین منبع تولید آلودگی متمرکز است.

افزایش 100 درصدی خودروها

بررسی ها نشان می دهد حدود 88درصد آلودگی هوای تهران ناشی از منابع متحرک است. براساس این آمار، خودروهای شخصی 48.5 درصد، وانت بارها 24.5 درصد، موتورسیکلت ها 21درصد و تاکسی ها 5درصد در آلایندگی هوای شهر تهران نقش دارند. بی شک افزایش 100 درصدی تعداد خودروها در تهران طی سال های 1379تا 1383 در افزایش آلودگی هوا نقش موثری داشته است.

تنگناها و چالش ها

قانون می گوید نیروی انتظامی مکلف است از تردد خودروهای دودزا جلوگیری کند، اما در عمل این اتفاق رخ نمی دهد. قانون بحث دیگری هم دارد و می گوید تردد اتوبوس های دیزلی در تهران ممنوع است ، ولی به دلیل برخی ملاحظات امکان پذیر نیست. پیکان کاربراتوری 260برابر خودروی پژو 206است و هر موتورسیکلت 8برابر یک خودروی معمولی استاندارد تولید داخل ، آلودگی منتشر می کند، اما آنها نیز در سطح شهر تردد می کنند. براساس آیین نامه اجرایی قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا، رانندگی با وسایل نقلیه ای که فاقد برگ معاینه فنی معتبر هستند، ممنوع است ، ولی سالانه تنها 27درصد از خودروهای شهر تهران به مراکز معاینه فنی خودرو مراجعه کرده و بقیه خودروها نیز بدون مشکل در سطح شهر تردد می کنند.

کیفیت نامناسب برخی فرآورده های نفتی ، فراموشی موتورسیکلت ها با وجود نقش 21درصدی آنها در ایجاد آلودگی هوای تهران ، وضعیت مبهم CNG، کند بودن روند خروج خودروهای فرسوده و در مقابل سرعت ورود خودروهای نو را نیز می توانید به این فهرست اضافه کنید و تمامی این موارد را نیز به چالش های مرسوم موجود در راه کنترل آلودگی شهر تهران بیفزایید. آن وقت بهتر درک می کنید که چرا براساس اصل 50 قانون اساسی ، حفاظت از محیط زیست وظیفه همگانی است.

وضعیت نامطلوب

شهروندی براساس رعایت منافع گروهی شکل می گیرد. خارج کردن خودروی تک سرنشین می تواند رعایت احترام به حقوق دیگران باشد، زیرا هم از حجم ترافیک کاسته و هم عبور آسان برای تردد خودروهای عمومی سریع و روان می شود. افزایش خطوط اتوبوس در محورهای پرتردد شهری می تواند مردم را علاقه مند به استفاده از حمل ونقل عمومی کند. اینها مزایای استفاده از کاروان حمل ونقل عمومی است ، اما متاسفانه وسایل نقلیه جمعی هم وضعیت مناسبی ندارند. تعداد ناوگان اتوبوسرانی پایتخت ، بالغ بر 7هزار و 381دستگاه اتوبوس است که روزانه 5هزار و 500دستگاه آن عملیاتی است. از سوی دیگر 4هزار و 861دستگاه از این اتوبوس ها دیزلی و 2هزار و 700دستگاه نیز گازسوز است ؛ همچنین از سال 79تاکنون 2هزار و 457دستگاه اتوبوس فرسوده از رده خارج شده است و 13.5 درصد اتوبوس ها بین 15تا 20سال عمر داشته و بالغ بر 2هزار و 500دستگاه مینی بوس با میانگین عمر بیش از 20سال در تهران فعال است.

اگر باران ببارد

رشته کوه زیبای البرز شمال و شرق تهران را محصور کرده اند. شب ، باد از دامنه کوه به طرف شهر می وزد و روزها از سمت تهران به کوه. نتیجه کار این است که روزها مواد آلوده کننده به سمت شمال تهران حرکت می کنند و در آنجا متراکم می شوند تا شب هنگام با وزش بادی دیگر به سمت جنوب بروند. اگر بادی نوزد و هوا به اصطلاح پایدار بماند، آلودگی کم کم زیاد می شود. کارشناسان معتقدند که برای این که بادی بتواند آلودگی ها را از حصار تهران خارج کند باید دست کم 5کیلومتر سرعت داشته باشد و مداوم بوزد.

در تهران ، باد شرق به غرب که می تواند آلودگی را از تهران خارج کند خیلی کم می وزد. در فصل های سرد جهت وزش باد در تهران ، از غرب به شرق است و در فصل های گرم از جنوب به شمال و جنوب غربی به شمال غربی.

در این میان نعمت خداوندگار باران است که به داد ساکنان تهران می رسد و در بسیاری از مواقع آلودگی هوای تهران را کاهش می دهد. بارش رحمت الهی در بسیاری از سال ها خیال مسوولان طرح کاهش آلودگی هوای تهران و دولت را راحت می کند که اگر طرح کاهش آلودگی هوا خوب پیش نرفت ، لااقل خدا به داد مردم رسید و نگذاشت وضعیت هوای تهران بحرانی شود. بی خود نیست که مجری یکی از برنامه های سیما از رئیس سازمان محیط زیست پرسید: درخصوص کاهش آلودگی هوا چقدر کار شما بوده و چقدر کار خدا؟

اقدامات انجام شده و نشده

حدود 80درصد آلودگی هوا بخصوص در کلانشهر تهران به تردد خودروهای آلاینده مربوط است و با توجه به این که بیش از دوسوم ایام سال با پایداری هوا در پایتخت مواجه هستیم ، مساله آلودگی هوا به صورت یک مساله حاد و گاه بحرانی مبدل می شود.

جمع آوری و خروج خودروهای فرسوده و آلاینده بخصوص در شهرهای بزرگ ، توجه جدی به تقویت ناوگان حمل و نقل عمومی و انتخاب نوع سوخت مناسب ، توجه به اجرای طرح دولت الکترونیک و ارائه خدمات اداری از طریق پست و اینترنت که به کاهش ترددهای غیر ضروری منجر می شود از جمله مهم ترین برنامه هایی است که به کاهش معضل آلودگی هوا در شهرهای بزرگ منجر می شود. از جمله دیگر اقداماتی که برای جلوگیری از افزایش آلودگی هوای شهرها می توان انجام داد این است که با همکاری همه دستگاه ها و ارگان های اجرایی و بخصوص آموزش و پرورش اقداماتی انجام شود که فاصله محل زندگی معلمان ، دانش آموزان و کارمندان و کارگران از محل کار و تحصیلشان کم شود و حتما تلاش شود هر خانه و محل تحصیل و کار مردم در یک منطقه شهری باشد تا از مسافرت های شهری طولانی جلوگیری شود.

حکایت همچنان باقی است

هفته هوای پاک امسال هم با شعار «مصرف بهینه و انسان سالم » برگزار شد. این ایام فرصتی برای دوباره اندیشیدن به نفس کشیدن بود. نتیجه داده های عملیاتی مراکز و نهادهای دیده بان محیط زیست در ایران اعم از دولتی و غیردولتی نشان می دهد تا نهادینه شدن فرهنگ حفاظت از محیط زیست در میان همه ایرانی ها فاصله بسیار است.

انتظار فعالان و هواداران محیط زیست در ایران از هفته هوای پاک ، ختم شدن آن به یک نتیجه مورد انتظار یعنی فرهنگ سازی نزد عموم برای حفاظت از محیط زیست و برخورد مسوولانه با آن است. آلودگی هوا که این روزها به یکی از اصلی ترین معضلات زندگی در شهرهای بزرگ تبدیل شده ، مشکلی سخت بغرنج است که حل آن عزمی ملی و را طلب می کند، اما واقعیت آن است که تا میزان آسیب های این پدیده را نشناسیم ، نمی توانیم مدیریت و برنامه ریزی صحیحی برای کاهش یا رفع آن انجام دهیم.

اعلام آمار و ارقام به مردم و صاحبان منافع معمولا چندان مفید و موثر نیست و آنان را تحت تاثیر قرار نمی دهد. مسلم است کسانی که سال ها سرنشین خودروهای فرسوده اند از اقشار کم درآمد جامعه هستند و قدرت خرید وسیله نقلیه ای را که قیمت آن خیلی بیشتر از درآمد سالانه است ، ندارند. به نظر می رسد تنها با برنامه ریزی دقیق و پیش بینی و اعلام حرکت های آتی بتوان به سوی کاهش آلودگی گام برداشت و در آخر باید گفت هر چند به پایان آمد این هفته ولی حکایت همچنان باقی است.

انتقال صنایع آلاینده

کمتر از 30درصد آلودگی هوای تهران مربوط به 540هزار صنعت در تهران است که متاسفانه تنها 5تا 7درصد این صنایع مورد پایش قرار می گیرند، 542هزار واحد تولیدی ، صنعتی ، خدماتی و تجاری در استان تهران وجود دارد که از این تعداد 175هزار واحد کارگاهی ، تولیدی و صنعتی است که 80درصد صنایع استان مجوز محیط زیست ندارند.

به رغم مصوبه نهم تیر ماه سال 1369هیات وزیران مبنی بر انتقال صنایع آلوده کننده و مزاحم محیط زیست شهر تهران به خارج از شهر، هنوز برخی صنایع در این محدوده فعالیت دارند.بر این اساس ، با گذشت حدود 16سال تنها 30درصد از این طرح اجرا شده است و متاسفانه بسیاری از کارگاه ها کماکان در این محدوده فعالیت دارند که البته با تخصیص حدود 7هزار و 200هکتار برای طراحی و ساخت 17شهرک صنعتی در اطراف تهران ، این روند تا حدی رو به بهبود است.