به گزارش
جام جم آنلاین؛ استان مرکزی؛ سرزمین آفتاب، مهد اندیشه‌های بزرگ، صنعت و تاریخ ایران، این بار میزبان بزرگ‌ترین همگرایی رسانه‌ای کشور شده است. رویداد ملی «ایران جان» در یازدهمین توقفگاه خود، پلی میان ریشه‌های کهن تمدنی و قاب فراگیر رسانه ملی زده است؛ حرکتی که دیگر به پخش چند گزارش محلی یا ویژه‌برنامه‌های مناسبتی در کنداکتور‌های عادی قانع نیست، بلکه شبکه‌های سراسری رادیویی و تلویزیونی را در کنار لایه‌های گوناگون فضای مجازی به خط کرده تا نام و آوازه مفاخر، صنعتگران و نخبگان این خطه در مقیاس ملی طنین‌انداز شود.
اینجا در پایتخت مفاخر ایران‌زمین، رسانه از استودیو‌های بسته به قلب میدان توسعه آمده است. به همین انگیزه، خبرنگار اعزامی جام‌جم آنلاین به استان مرکزی رفته و روبه‌روی حسن نجمی، مدیرکل صداوسیمای این استان نشسته است؛ گفت‌وگویی صریح و تفصیلی که در آن از معماری نوین فناوری رسانه‌ای، رمزگشایی از پیوند‌های عمیق تاریخی استان‌ها، نقش‌آفرینی پرشور نسل نوجوان و دانش‌آموزان به‌عنوان راویان فردا، تا اتمسفر وب با بیش از ۲.۵ میلیون هشتگ و البته گشایش‌های اقتصادی و خودباوری درون‌سازمانی سخن به میان آمده است. در ادامه، روایت این مدیر رسانه‌ای را از متن و بطن بزرگ‌ترین رویداد فرهنگی و رسانه‌ای استان مرکزی می‌خوانید.
از منظر کارشناسی رسانه‌ای اگر بخواهیم از زاویه دانش ارتباطات و تحولات مدیریتی رسانه ملی به رویداد ملی ایران جان نگاه کنیم، این رویداد چه نسبتی با رسالت‌های روزمره صداوسیما دارد و چه تحولی در شیوه معرفی استان‌ها ایجاد کرده است؟
برای درک دقیق ماهیت «ایران جان»، باید آن را فراتر از یک کنداکتور مشترک یا یک ویژه‌برنامه مناسبتی ارزیابی کرد؛ من معتقدم «ایران جان» را باید حقیقتاً یک «فناوری رسانه‌ای» دانست. اگر به سال‌ها و دوره‌های گذشته در مدیریت رسانه ملی رجوع کنیم، شاهد بودیم که برنامه‌ها و رویداد‌هایی با هدف بازنمایی ظرفیت‌های استانی برگزار می‌شد. در آن الگو‌ها معمولاً نمایشگاه‌هایی برپا می‌شد و نخبگان، مفاخر و مسئولان در آن فضا‌ها حاضر می‌شدند تا دستاورد‌ها را از نزدیک تماشا کنند. اگرچه آن اقدامات نیز در زمان خود ارزش‌های خاص خود را داشت، اما دایره اثرگذاری آن محدود به همان دایره نخبگانی و مکان فیزیکی برگزاری بود.
اما در دوره تحولی جدید رسانه ملی، رویکرد کاملاً دگرگون شده است؛ در این دوره، خود رسانه بی‌واسطه در خدمت بازخوانی و تقویت «هویت» یک استان و یک منطقه جغرافیایی قرار گرفته و به نوعی رسانه به میدان آمده است. این رویکرد دو دستاورد بنیادین دارد: نخست آنکه به معنای واقعی کلمه به «عدالت رسانه‌ای» تجسم می‌بخشد؛ یعنی همه نقاط ایران این فرصت را پیدا می‌کنند که به شکلی عادلانه، با تمام اصالت‌ها، لهجه‌ها، توانمندی‌ها و استعداد‌های بومی‌شان در ویترین سراسری کشور دیده شوند. دوم آنکه برای رسانه ملی یک «کارکرد اقتصادی و توسعه‌محور» تعریف می‌کند. ما دیگر فقط تماشاگر فرایند‌های توسعه نیستیم، بلکه رسانه رسماً مکلف است که در ایجاد تحرک و جهش اقتصادی در سطح مناطق و استان‌ها نقش‌آفرینی مؤثر داشته باشد.
شما تعبیر «آوردن رسانه به میدان» را به کار بردید. این حضور میدانی در تجربه استان مرکزی چگونه محقق شده است؟
دقیقاً جان کلام در همین آوردن رسانه به میدان است. تا پیش از این، تلقی عمومی و حتی سازمانی این بود که کارکرد رسانه صرفاً در داخل یک کادر مشخص شیشه‌ای به نام قاب تلویزیون یا از طریق امواج رادیویی تعریف می‌شود؛ یعنی رسانه در استودیو می‌نشست و به گزارش اتفاقات می‌پرداخت. اما رویداد ملی «ایران جان» رسانه را از این پوسته سنتی بیرون کشید و مستقیم به میدان عمل آورد. در این ساختار، رسانه ملی نه یک گزارشگر منفعل، بلکه یکی از کنشگران و پیشران‌های اصلی توسعه است.
رسانه در جریان این رویداد، همه ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه استان را روی میز قرار می‌دهد، داشته‌های مغفول را برجسته می‌کند و آنها را با افق‌های تحول و اسناد بالادستی که از سوی دولت و دستگاه‌های گوناگون تدوین شده، پیوند می‌زند. رسانه برای تحقق اهداف توسعه‌ای استان کاتالیزور می‌شود و مسیر حرکت دستگاه‌ها را تسریع می‌کند. افزون بر این، در بعد درونی نیز اجرای چنین پروژه وسیع و چندوجهی، یک کارگاه آموزشی عملیاتی بزرگ برای بدنه نیرو‌های انسانی در مراکز استان‌هاست. همکاران هنرمند، تصویربرداران، گزارشگران، نویسندگان و برنامه‌سازان بومی ما در جریان تولید سنگین این روزها، افق‌های تازه‌ای از توانمندی‌های خود را کشف کردند، شناختشان نسبت به زوایای پنهان استان به شدت ارتقا یافت و شبکه ارتباطی بسیار گسترده‌ای با بدنه نخبگان، مسئولان، اندیشمندان و آحاد جامعه برقرار ساختند.
ظرفیت‌های ارتباطی مرسوم صداوسیما در روال‌های عادی سالانه محدودیت‌هایی دارد؛ امکان برقراری پیوند عمیق با این حجم از چهره‌های مؤثر به سادگی فراهم نمی‌شود. اما «ایران جان» این سد‌ها را شکست و مرجعیت رسانه را در ذهن مردم احیا کرد. جالب است به نکته‌ای اجتماعی اشاره کنم؛ در این روزها مواردی داشتیم که افراد پس از تماشای بخش‌های مختلف برنامه، با بستگان و آشنایان خود در شهر‌های دیگر تماس می‌گرفتند و می‌گفتند: «همین الان تصویر شما و دیارتان در شبکه سراسری پخش شد!» همین مواجهه ساده و گرم، بسترساز تقویت ارتباطات عاطفی، همبستگی‌های خویشاوندی و سنّت حسنه صله‌رحم در جغرافیای ایران شد.
یکی از وجوه متمایز این دوره از «ایران جان»، پرهیز از تمرکز صرف بر مرز‌های جغرافیایی استان مرکزی و اتصال دادن تاریخ آن به پهنه تمدنی ایران بوده است. این ایده چگونه شکل گرفت و چه مصادیقی برای آن پیدا شد؟
رویداد «ایران جان» بیش از آنکه تجلیل از یک نقطه مجزا باشد، بستری کم‌نظیر برای کشف و توسعه پیوند‌های متقابل فرهنگی میان اقوام و استان‌های گوناگون کشور است. در سیاست‌گذاری این دوره تأکید شد که قرار نیست سایر مراکز استانی و شبکه‌های سراسری، صرفاً دریافت‌کننده و پخش‌کننده سیگنال استان میزبان باشند؛ بلکه هر استان باید در پیشینه تاریخی و اجتماعی خود کاوش کند و نقطه پیوند، اشتراک و هم‌پوشانی خود را با مثلا استان مرکزی بیابد و درباره آن محتوا خلق کند. این یعنی بازتولید یک زبان مشترک هویتی در سراسر کشور.
ما در جلسات ستاد تحول استان، پرونده‌های تاریخی دوره‌های گذشته را ورق زدیم. برای مثال، هنگام بررسی ارتباط استان مرکزی با استان قزوین، به این واقعیت تاریخی درخشان رسیدیم که در دوران پرشکوه صفویه، کانون و ثقل حکومت تشیع از قزوین به این پهنه جغرافیایی و پس از آن به اصفهان منتقل شد؛ یعنی یک زنجیره ناگسستنی تمدنی میان این سه منطقه وجود دارد. در عرصه هنر فاخر خوشنویسی نیز خط اصیل میرعماد حسنی در قزوین با مکتب کتابت استاد ملا زین‌العابدین محلاتی در استان مرکزی گره خورده است. حتی در جغرافیای زیستی و اقتصادی، سازه‌های سنتی و دشت‌های حاصلخیز پسته در جنوب قزوین با زیست‌بوم و ظرفیت‌های شهرستان زرندیه همگونی خیره‌کننده‌ای دارند.
همین نگاه را در پیوند با آذربایجان به کار بستیم. تاریخ گواهی می‌دهد که در ۲۰۰ سال اخیر، چهره‌های برجسته، نخبگان نامدار و سیاست‌مداران کم‌نظیری از منطقه فراهان و آشتیان به تبریز عزیمت کردند و پایه‌گذار تحولات بزرگ ملی شدند؛ شخصیت‌های تکرارنشدنی همچون میرزا بزرگ، میرزا عیسی قائم‌مقام فراهانی، میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام و شخصیت تاریخ‌ساز میرزا تقی‌خان امیرکبیر همگی حلقه‌های اتصال استان ما و خطه آذربایجان هستند. همچنین میرزا یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، ادیب برجسته و پدر پروین اعتصامی، از آشتیان به تبریز مهاجرت کرد و پیوندی عمیق میان ادبیات این دو دیار به وجود آورد.
حتی در حوزه میراث ناملموس و نوا‌های بومی، بخشی از آیین‌های عاشق‌خوانی و موسیقی مقامی ترک‌زبانان استان مرکزی و طوایف عشایری غیور این منطقه، اشتراکات شگفت‌انگیزی با سنت‌های عاشیقی در تبریز و اردبیل دارد. وقتی این پیوند‌ها روی آنتن بازخوانی می‌شود، تهیه‌کننده و مجری ما در سایر استان‌ها مشتاق می‌شوند که برنامه‌های مشترک بسازند؛ چون درمی‌یابند که ما با همه تنوع‌ها، ریشه‌های هویتی واحدی داریم. این جریان از زمان میزبانی نخست در خوزستان آغاز شد، در آذربایجان شرقی اوج گرفت و امروز در استان مرکزی با کیفیت بالاتری تداوم یافته است.
فضای مجازی در رویداد‌های سنتی صداوسیما معمولاً یا غایب بود یا به بریده‌ویدئو‌ها تقلیل می‌یافت. در «ایران جان؛ مرکزی ایران»، مواجهه شما با اتمسفر وب و به ویژه شبکه‌های اجتماعی چگونه برنامه‌ریزی شد؟
ما از همان ابتدا دریافتیم که بدون تسخیر اتمسفر فضای مجازی، پیام رویداد در لایه‌هایی از جامعه محبوس خواهد ماند. از این رو، یک قرارگاه و گروه تخصصی را منحصراً مأمور مدیریت محتوا در فضای مجازی کردیم. راهبرد ما فقط انتشار در بستر‌های رسمی سازمان نبود؛ بلکه محتوا را تا دورافتاده‌ترین گروه‌های خانوادگی، کانال‌های بومی روستاها، اجتماعات مجازی محلات شهری، کانال‌های تخصصی صنوف و در نهایت صفحات و ابرکانال‌های پرمخاطب کشوری بازنشر دادیم.
ثمره این آرایش رسانه‌ای این بود که تا شب گذشته، بیش از دو میلیون و ۵۰۰ هزار محتوا و پست با هشتگ رسمی «#ایران_جان» در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها دست‌به‌دست شد. جالب اینجا بود که در ساعات اوج انتشار، حتی کانال‌ها و مجموعه‌هایی که اصولاً مراوده و بازتابی از اخبار صداوسیما ندارند، به واسطه جذابیت هویت‌محور کلیپ‌ها، از این هشتگ استفاده کردند و ظرفیت‌های استان مرکزی را به اشتراک گذاشتند.
علاوه بر این، در اقدامی هدفمند، میزبان بیش از ۱۰ چهره شناخته‌شده و بلاگر مشهور ملی و افزون بر ۳۰ بلاگر فعال حوزه عمومی و گردشگری در استان بودیم. ما به آنها تحمیل نکردیم که چه بگویند؛ بلکه از زاویه دید خودشان و با زبان ارتباطی ویژه مخاطبانشان، مفاخر، صنایع‌دستی، جاذبه‌های کهن و ظرفیت‌های اقتصادی استان مرکزی را روایت کردند. نسل زد و جامعه نوجوان و جوان ما امروز در این فضا‌ها تنفس می‌کنند و این ابتکار عمل، پل ارتباطی محکمی میان این نسل و مفاهیم هویتی دیارشان بنا نهاد.
یکی از بخش‌های پررنگ و جذاب این رویداد، حضور میدانی مدارس، دانش‌آموزان و معلمان بود. این میزان از مشارکت با آموزش‌وپرورش چگونه هماهنگ و هدایت شد؟
رویکرد تعاملی با آموزش‌وپرورش و نسل نوجوان، یک اتفاق خلق‌الساعه برای این هفته نبود، بلکه ریشه در تجربه زیسته دو تا سه ساله ما در صداوسیمای استان دارد. ما از سه سال قبل پویش استانی «به وقت مدرسه» را کلید زدیم. در قالب این طرح، لنز دوربین‌ها به درون کلاس‌های درس، اردوگاه‌های تربیتی و فعالیت‌های میدانی دانش‌آموزان رفت و خود بچه‌ها و معلمان پرورشی شروع به مستندسازی و تولید اثر کردند و ما آثار باکیفیت را به آنتن فرستادیم. تا کنون چندین هزار اثر با محوریت مربیان دلسوز از مدارس دریافت کرده‌ایم.
در جریان رویداد «ایران جان»، همین شبکه آماده به سرعت وارد میدان شد. برای نمونه، آقای سعید خراسانی، از مربیان پرورشی خلاق در شهرستان محلات، سال‌هاست که با همراهی دانش‌آموزانش بسته‌های نمایشی فاخر تولید می‌کند؛ آثاری که تاکنون دو مرتبه در شورای فرهنگی سازمان صداوسیما مورد تقدیر رسمی قرار گرفته است. جالب است به یاد بیاوریم در جریان تجاوز‌های نظامی رژیم صهیونیستی و اصابت موشک به خانه‌های مظلومان در جریان ایام جنگ رمضان در محلات، همین معلم و گروه دانش‌آموزی‌اش بلافاصله با شجاعت در محل حادثه حاضر شدند و با زبان خود، روایت‌های مقاومت را برای پخش رسانه‌ای ثبت کردند.
حالا در «ایران جان»، این دانش‌آموزان با اجرای فرم‌های نمایشی فوق‌العاده، داشته‌های گردشگری و تاریخی استان را به تصویر کشیدند. در یکی از تولیدات خلاقانه، یکی از دانش‌آموزان نقش یک جهانگرد خارجی را ایفا می‌کند و سه دانش‌آموز بومی به زبان نمایش و با ادبیاتی شیرین و کودکانه، به استقبال او رفته و مفاخر و ابنیه تاریخی استان را معرفی می‌کنند.
نمونه موفق دیگر، تلاش‌های برادر عزیزمان سعید براتی است که با مشارکت حلقه‌های دانش‌آموزی، بیش از ۲۰ اثر کوتاه و جذاب پیرامون نسخ خطی و مفاخر استان خلق کرد. در این طرح، دانش‌آموزان با در دست داشتن «صورتک»های بازسازی‌شده از چهره‌های تاریخی نامدار استان مرکزی، در بنا‌های تاریخی مستقر می‌شدند و در نقش همان شخصیت‌ها، با زبانی شیوا ابعاد زندگی و اثرگذاری آنها را برای مخاطب عام روایت می‌کردند.
ما همین قرارگاه را با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بنا کردیم؛ قصه‌گویان خوش‌ذوق کانون داستان‌های مفاخر را با بیانی دراماتیک ارائه دادند و تمام این آثار برای جامعه مخاطبان ناشنوا با زبان اشاره دوبله و آماده‌سازی شد تا هیچ عضوی از جامعه ایرانی از مصرف این محتوای فاخر محروم نماند. در کنار اینها، پایگاه‌های مقاومت بسیج مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری محلات نیز فعال شدند و حجم انبوهی از محتوای پاک و مردمی را به سمت آنتن گسیل داشتند.
اگر بخواهید دو دستاورد بنیادین برای این حجم از کار فشرده نام ببرید، چه مواردی را فهرست می‌کنید؟
نخستین و ارزشمندترین دستاورد این میزبانی، «تحقق خودباوری رسانه‌ای و تعمیق هویت» بود. تا پیش از مواجهه با بازخورد‌های میلیونی جامعه، شاید همکاران ما در معاونت‌های سیما، صدا، خبر، فضای مجازی و روابط عمومی تخمین دقیقی از وسعت نفوذ و قدرت اقناع‌گری خود نداشتند. اما وقتی اثر ساخته شد و انعکاس گسترده آن در ابعاد کشوری رویت شد، یک جهش انگیزه و اعتمادبه‌نفس کم‌نظیر در بدنه مرکز پدید آمد. می‌توانم با افتخار بگویم خروجی نهایی «ایران جان»، یک صداوسیمای هویت‌مندتر، جسورتر و کارآمدتر در استان مرکزی است؛ سرمایه‌ای معنوی که با هیچ معیار مالی قابل قیمت‌گذاری نیست. امیدواریم این حس اصالت و عزت به یکایک هم‌استانی‌های عزیزمان نیز تسری یابد تا خودشان بهترین راویان فرهنگ غنی این سرزمین باشند.
اما دستاورد دوم که هم‌پای هویت برای ما اصالت دارد، «گشایش فرصت‌های سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی» است. ما با خود عهد بستیم که مبادا این رویداد تنها به همایش و برنامه‌سازی بگذرد و سفره مردم بی‌بهره بماند. صریح بگویم؛ اگر نتوانیم از این ویترین کم‌نظیر رسانه ملی برای ارتقای ظرفیت‌های صنعتی، کشاورزی، معدنی و معرفی بستر‌های کارآفرینی استان بهره بگیریم، بدون تعارف بخشی از مأموریت رویداد ناتمام مانده است.
به همین روی، سهم بسیار عمده‌ای از زمان پخش در شبکه‌های سراسری به ترسیم فرصت‌های سرمایه‌گذاری در شهرستان‌های تابعه استان اختصاص یافت. ما تمام ظرفیت آنتن را به کار گرفتیم تا سرمایه‌گذاران، صنعتگران، تعاون‌گران و بخش خصوصی در سراسر کشور ببینند که در دلیجان، ساوه، خمین، زرندیه، اراک، تفرش، فراهان، محلات و دیگر بخش‌های این استان چه زیرساخت‌ها، مزیت‌های مالیاتی و فرصت‌های بکر تجاری مهیاست. هدف‌گذاری روشن ما تبدیل خروجی امواج رسانه به رونق اشتغال و جلب سرمایه‌های مولد برای استان مرکزی است.
مدیریت پروژه‌ای با این ابعاد آن هم با مشارکت ستاد مرکزی سازمان صداوسیما در تهران چالش‌های خاص خود را دارد. مدل مدیریتی شما برای حفظ تمرکز و اجرای موفق کار در یک بازه زمانی محدود چه بود؟
کلیدواژه بنیادین ما در این تجربه موفق، «اعتماد متقابل میان ستاد و صف» بود. در ابتدای کار که بحث زمان‌بندی فشرده مطرح شد، حتی برخی از مدیران محترم در ستاد سازمان با توجه به گستردگی ابعاد کار دغدغه داشتند و نگران بودند که مبادا فرصت محدود مانع تحقق کیفیت مطلوب شود. اما رویکرد ما از روز نخست، تقویت روحیه همدلی، دوری از رقابت‌های فردی و نفی هرگونه خودنمایی و تمرکز بر کار تیمی منسجم بود.
ما در استان مرکزی یک مدل دموکراتیک و تعاملی را پیاده کردیم؛ بدین صورت که هر مسئول در دایره تخصصی خود ایده‌پردازی می‌کرد و نظرات در جلسات جمعی چکش‌کاری می‌شد. ما به راهنمایی‌ها، مشورت‌های دقیق و نظارت‌های برادرانه همکارانمان در تهران گوش سپردیم و از پشتیبانی همه‌جانبه ریاست محترم سازمان و معاونت امور استان‌ها بهره‌مند شدیم، اما هم‌زمان مدیریت، راهبری و اجرای میدانی را در دستان توانمند بچه‌های خودِ استان نگه داشتیم.
اعتقاد راسخ بنده این است که رویداد ملی «ایران جان» باید در طراحی و اقدام، تماماً «مرکز‌محور» باشد. نباید برای ساماندهی یک رویداد در استان، گروه‌های برنامه‌ساز ستادی یا اکیپ‌های سایر استان‌ها اعزام شوند و جایگزین سرمایه‌های بومی شوند؛ بلکه این خود نیرو‌های مرکز میزبان هستند که باید ظرفیت‌های ناشناخته خود را زیر بار این فشار رسانه‌ای شکوفا کنند و حس «ما می‌توانیم» را در خود نهادینه سازند.
شما حجم و جلوه تبلیغات این دوره را بررسی کنید؛ برای نخستین بار پوستر‌ها و محتوا‌های «ایران جان؛ مرکزی ایران» به شکلی باشکوه در ایستگاه‌های متروی پایتخت و فضا‌های محیطی صداوسیما درخشید که خاستگاه این ایده ابتکاری، روابط عمومی مرکز بود. ایده بهره‌گیری از تنوع لهجه‌ها و گویش‌های اصیل و محلی استان در ساخت تیزر‌های تلویزیونی از درون معاونت سیما جوشید و راهبرد بازتاب تولیدات مردمی را بچه‌های فضای مجازی رقم زدند.
کارنامه آماری ما گواه روشنی بر این توانمندی بومی است: همکاران خدوم من در استان مرکزی، در بازه زمانی اعجاب‌انگیز کمتر از ۳۰ روز موفق به تولید و پخش بیش از ۱۵۰ اثر تلویزیونی فاخر، افزون بر ۲۰۰ قطعه برنامه رادیویی پرشنونده و ۱۲۰ گزارش تصویری و خبری عمیق شدند. دستیابی به این نصاب کم‌سابقه بدون همراهی بی‌دریغ مردم، مشارکت معتمدان شهرستان‌ها و اعتماد شجاعانه ستاد به بدنه استان‌ها محال بود.
این تجربه زیسته، الگویی شفاف پیش روی دوره‌های بعدی «ایران جان» قرار می‌دهد: هر گاه ستاد سازمان صداوسیما به توان نیرو‌های استانی اعتماد و تفویض اختیارات را در کنار هدایت‌های بالادستی لحاظ کند، معجزه‌ای از خلاقیت، جهاد رسانه‌ای و شور و نشاط فرهنگی در سراسر پهنه این سرزمین به منصه ظهور خواهد رسید.
