چرا اروپا در برابر موج‌های گرمای مرگبار آسیب‌پذیر است؟

به گزارش جام جم آنلاین؛ بررسی داده‌های اقلیمی و ساختار شهری اروپا نشان می‌دهد که این قاره برای آب‌وهوای جدید خود طراحی نشده است. شهرها، خانه‌ها و نظام‌های مدیریت بحران اروپا عمدتاً برای اقلیمی ساخته شده‌اند که دیگر وجود ندارد؛ اقلیمی با تابستان‌های ملایم‌تر، دوره‌های کوتاه‌تر گرما و خطر کمتر برای سلامت عمومی.

 

 

اروپا سریع‌ترین قاره جهان از نظر روند گرمایش است. بر اساس گزارش‌های جدید اقلیمی، دمای اروپا اکنون حدود ۲.۵ درجه سانتی‌گراد نسبت به دوران پیش از انقلاب صنعتی افزایش یافته است؛ در حالی که میانگین جهانی این افزایش حدود ۱.۴ درجه سانتی‌گراد است. این افزایش دما فقط به معنای گرم‌تر شدن چند روز تابستانی نیست. در بسیاری از نقاط اروپا، دوره‌های گرما طولانی‌تر شده‌اند، شب‌ها کمتر خنک می‌شوند و بدن انسان فرصت کمتری برای بازیابی پیدا می‌کند. همین مسئله، خطر گرمازدگی و مرگ‌ومیر ناشی از گرما را افزایش می‌دهد. دو عامل کلیدی در این جهش دمایی نقش دارند:

 

نزدیکی به قطب شمال؛ قطب شمال حدود سه برابر سریع‌تر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است. با ذوب شدن یخ‌هایی که پیش‌تر بخش قابل‌توجهی از نور خورشید را منعکس می‌کردند، سطح بیشتری از زمین و آب انرژی خورشیدی را جذب می‌کند. این پدیده که با عنوان بازخورد آلبدو شناخته می‌شود، به تقویت روند گرمایش در مناطق شمالی کمک می‌کند. نزدیکی جغرافیایی اروپا به قطب شمال باعث می‌شود تغییرات اقلیمی در این منطقه با سرعت بیشتری احساس شود.

 

پارادوکس هوای پاک؛ موفقیت اروپا در کاهش آلودگی هوا، به‌طور ناخواسته، یکی از عوامل مؤثر بر افزایش تابش خورشیدی در این قاره بوده است. کاهش ذرات معلق یا آئروسل‌ها در جو، اگرچه از نظر سلامت عمومی اتفاقی مثبت به شمار می‌رود، اما موجب کاهش بخشی از پوشش ابری و افزایش تابش مستقیم نور خورشید بر سطح زمین می‌شود. به بیان دیگر، هوای پاک‌تر در اروپا در کنار مزایای فراوان خود، به معنای آن است که انرژی خورشیدی بیشتری به سطح زمین می‌رسد. این وضعیت، در دوره‌های موج گرما، می‌تواند دمای شهر‌ها و مناطق مسکونی را بیش از گذشته افزایش دهد.

 

 

بافت تاریخی و هندسه شهری در اروپا، یکی از موانع اصلی در برابر خنک‌سازی طبیعی شهرهاست. بسیاری از شهر‌های اروپایی قرن‌ها پیش از اختراع خودرو و با هدف مقابله با زمستان‌های سرد طراحی شده‌اند. اما همین ویژگی‌ها اکنون آنها را به تله‌های سنگی گرما تبدیل کرده است. خیابان‌های باریک در مراکز تاریخی، اگرچه سایه ایجاد می‌کنند، اما هم‌زمان جریان طبیعی هوا و تهویه را محدود می‌سازند. این وضعیت به شکل‌گیری پدیده‌ای کمک می‌کند که از آن با عنوان اثر دره شهری یاد می‌شود؛ پدیده‌ای که در آن ساختمان‌های بلند و نزدیک به هم، گردش هوا را کاهش می‌دهند و گرما را در فضای شهری نگه می‌دارند.

 

مصالح ساختمانی نیز در تشدید این وضعیت نقش دارند. سنگ، بتن و آسفالت در طول روز انرژی خورشیدی را جذب می‌کنند و در ساعات شب آن را به‌تدریج پس می‌دهند. در نتیجه، شهر حتی پس از غروب خورشید نیز برای مدت طولانی گرم باقی می‌ماند. از سوی دیگر، ساختمان‌ها در کشور‌های شمال و مرکز اروپا، مانند بریتانیا و آلمان، معمولاً با عایق‌بندی‌های بسیار ضخیم ساخته شده‌اند تا گرما را در زمستان درون خود حفظ کنند. این ویژگی که در ماه‌های سرد سال یک مزیت محسوب می‌شود، در تابستان‌های جدید اروپا می‌تواند خانه‌ها را به کوره‌هایی غیرقابل‌تحمل تبدیل کند.

 

 

یکی از مهم‌ترین دلایل آسیب‌پذیری اروپا در برابر موج‌های گرما، فقدان سیستم‌های تهویه مطبوع یا Air Conditioning (AC) در خانه‌ها و ساختمان‌های عمومی است. در حالی که نزدیک به ۹۰ درصد خانه‌ها در ایالات متحده به سیستم تهویه مطبوع مجهز هستند، این رقم در اروپا تنها حدود ۲۰ درصد است. این تفاوت بزرگ، ریشه در چند عامل تاریخی، اقتصادی و زیست‌محیطی دارد.

 

 

تا پیش از دو دهه اخیر، تابستان‌های اروپا عموماً ملایم بودند و دوره‌های گرمای شدید، کوتاه و استثنایی محسوب می‌شدند. به همین دلیل، در بسیاری از کشور‌های اروپایی نیاز فوری به سرمایش مصنوعی احساس نمی‌شد. معماری خانه‌ها، زیرساخت‌های شهری و حتی فرهنگ عمومی نیز بر همین اساس شکل گرفته بود. مردم برای مقابله با گرما بیشتر به باز گذاشتن پنجره‌ها، استفاده از پنکه، پرده و سایه‌اندازی متکی بودند؛ راهکار‌هایی که در برابر موج‌های گرمای طولانی و بی‌سابقه، دیگر کارایی گذشته را ندارند.

 

 

اروپایی‌ها به دلیل مصرف بالای انرژی سیستم‌های سرمایشی و تأثیر آنها بر انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، تمایل کمتری به استفاده از کولر دارند. اروپا سال‌ها تلاش کرده است مصرف انرژی را کاهش دهد و به سمت الگو‌های پایدارتر حرکت کند. با این حال، افزایش استفاده از سیستم‌های تهویه مطبوع می‌تواند یک چرخه معیوب ایجاد کند: هرچه هوا گرم‌تر می‌شود، تقاضا برای کولر افزایش می‌یابد؛ افزایش مصرف برق نیز می‌تواند به انتشار بیشتر گاز‌های گلخانه‌ای منجر شود و در نهایت، روند گرمایش را تشدید کند.

 

 

قیمت بالای برق در اروپا، استفاده مداوم از سیستم‌های تهویه مطبوع را برای بسیاری از خانوار‌ها دشوار می‌کند. حتی در خانه‌هایی که کولر نصب شده است، هزینه روشن نگه داشتن آن در تمام ساعات شبانه‌روز می‌تواند فشار اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کند. به همین دلیل، بخشی از شهروندان اروپایی در روز‌های اوج گرما ناچارند میان تحمل دمای بالا و پرداخت قبض‌های سنگین انرژی یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که برای سالمندان، کودکان، بیماران و افراد کم‌درآمد می‌تواند پیامد‌های جبران‌ناپذیری داشته باشد.

 

 

گرما در اروپا بیش از بسیاری از بحران‌های دیگر، از جمله جرایم یا حملات تروریستی، جان انسان‌ها را می‌گیرد و سالانه ده‌ها هزار مرگ زودرس به همراه دارد. با این حال، اقدامات پیشگیرانه دولتی همچنان در بسیاری از کشور‌ها کند و ناکافی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که از میان ۳۸ کشور اروپایی، تنها ۲۱ کشور دارای برنامه ملی اقدام در برابر گرما هستند. این برنامه‌ها معمولاً شامل هشدار‌های عمومی، اطلاع‌رسانی درباره خطرات گرما، مراقبت از سالمندان و افراد آسیب‌پذیر و ایجاد مراکز خنک برای شهروندان است.

 

اما مشکل فقط نبود برنامه نیست. در بسیاری از موارد، برنامه‌های موجود نیز به‌درستی اجرا نمی‌شوند یا ارتباط مؤثری میان نهاد‌های بهداشتی، شهرداری‌ها، مراکز درمانی و سازمان‌های امدادی وجود ندارد. موج گرما معمولاً به‌سرعت آغاز می‌شود و می‌تواند در فاصله‌ای کوتاه، فشار زیادی بر بیمارستان‌ها و خدمات اورژانسی وارد کند. اگر نظام هشدار و هماهنگی از پیش آماده نشده باشد، واکنش دولت‌ها اغلب زمانی آغاز می‌شود که بحران به مرحله خطرناک خود رسیده است.

 

 

البته در سال‌های اخیر، پیشرفت‌هایی نیز حاصل شده است. شهر‌هایی مانند پاریس و بارسلونا در حال گسترش شبکه‌ای از پناهگاه‌های اقلیمی هستند؛ فضا‌هایی مانند کتابخانه‌ها، موزه‌ها، مدارس و ساختمان‌های عمومی که شهروندان می‌توانند در ساعات اوج گرما به آنها پناه ببرند. این مراکز معمولاً به سیستم تهویه، آب آشامیدنی و فضای مناسب برای استراحت مجهز هستند. هدف از ایجاد آنها، فراهم کردن محیطی خنک و امن برای افرادی است که در خانه‌های خود به کولر دسترسی ندارند یا توان پرداخت هزینه بالای انرژی را ندارند. با این حال، پناهگاه‌های اقلیمی تنها یک راه‌حل موقت هستند. آنها نمی‌توانند جایگزین اصلاحات گسترده در معماری شهری، افزایش فضای سبز، طراحی ساختمان‌های سازگار با گرما و توسعه زیرساخت‌های عمومی شوند.

 

 

بحران گرمای اروپا تنها یک رویداد گذرا یا مجموعه‌ای از تابستان‌های استثنایی نیست. این بحران، حاصل تقابل یک اقلیم جدید با زیرساخت‌ها، معماری و فرهنگی است که برای دنیای دیروز ساخته شده‌اند. اروپا برای بقا در این شرایط، چاره‌ای جز بازطراحی معماری شهری، تغییر الگوی مصرف انرژی و اولویت بخشیدن به برنامه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی ندارد. شهر‌های آینده باید نه‌تنها برای مقابله با سرمای زمستان، بلکه برای تحمل موج‌های گرمای طولانی و مرگبار نیز طراحی شوند. افزایش درخت‌کاری و فضای سبز، استفاده از مصالح بازتاب‌دهنده، ایجاد مسیر‌های جریان هوا، توسعه فضا‌های عمومی خنک، اصلاح استاندارد‌های ساخت‌وساز و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، بخشی از راهکار‌هایی هستند که می‌توانند خطر گرما را کاهش دهند. اروپا دیگر نمی‌تواند با تکیه بر تجربه تاریخی خود از آب‌وهوا، تابستان‌های آینده را پیش‌بینی کند. قاره‌ای که زمانی برای حفظ گرما طراحی شده بود، اکنون باید یاد بگیرد چگونه خود را خنک نگه دارد.