آیین «عَلَم نَمَدگردانی»؛ روایت غربت کربلا در چرخش باد و نمد
در گستره آیینهای عاشورایی ایران، برخی رسوم فراتر از یک سوگواری معمولی، به مثابه روایتی زنده از تاریخ و فرهنگ عمل میکنند. آیین «عَلَم نَمَدگردانی» از جمله این سنتهای کمنظیر و نمادین است که خاستگاه آن به فیروزآباد میبد در استان یزد بازمیگردد؛ آیینی که با بهرهگیری از عناصر بومی، روایتی تأثیرگذار از مظلومیت کاروان کربلا را به تصویر میکشد.
به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین یزد، آنچه علم نمدگردانی را از بسیاری آیینهای مشابه متمایز میکند، بار نمادین و روایتپردازی خاص آن است. این علم معمولاً در کنار «محفه» (کجاوه) یا «نخل» به حرکت درمیآید. در باور عمومی مردم منطقه، نخل نماد تابوت و تشییع پیکر مطهر حضرت اباعبدالله الحسین (ع) است و همراهی آن با علم نمد، بازآفرینی یکی از تلخترین صحنههای تاریخ عاشورا را تداعی میکند.
در این بازنمایی نمادین، نخل نشانه پیکر مطهر امام حسین (ع) و علم نمدگردان یادآور فضای اندوهبار پس از واقعه عاشوراست؛ فضایی که در آن دشمنان اهلبیت(ع) با شادی و شماتت، بر مصیبت خاندان پیامبر(ص) افزودند. این تقابل تصویری، روایتگر اوج غربت و مظلومیت کاروان کربلا در مسیر اسارت است.
علم نمدگردان دستساختهای کاملاً بومی است که با مهندسی ساده اما هوشمندانه طراحی شده است. بدنه اصلی آن از چوبی مستحکم ساخته میشود که در انتها به میلهای فلزی متصل است تا امکان چرخش روان در جایگاه مخصوصی که بر کمر علمگردان بسته میشود، فراهم گردد. در بخش فوقانی نیز صفحهای دایرهای شکل قرار دارد که قطعات بلند نمد یا پارچههای لولهایشکل به آن متصل شدهاند.
هنگامی که علمگردان با مهارت و هماهنگی خاص، محور چوبی را به گردش درمیآورد، نوارهای نمدی تحت تأثیر نیروی گریز از مرکز باز شده و حلقهای گسترده در هوا ترسیم میکنند. این حرکت دوار و پرشتاب، همراه با صدای پیچش باد در میان نمدها، صحنهای تأثیرگذار و در عین حال حزنآلود پدید میآورد که مخاطب را به عمق رویدادهای عاشورا میبرد.
برخلاف بسیاری از نمادهای عزاداری که جلوهای حماسی دارند، فلسفه شکلگیری علم نمدگردانی بازنمایی بخشی از تلخترین وقایع پس از شهادت امام حسین(ع) است. چرخش بیقرار و آشفتگی ظاهری نمدها، در ذهن عزاداران یادآور فضای پرالتهاب و اندوهبار دوران اسارت اهلبیت(ع) و رفتار دشمنان با کاروان کربلاست.
مهارت اجرای این آیین نیز طی نسلها در میان خانوادههای علمگردان منتقل شده است. علمگردان با تکیه بر تجربه و هماهنگی حرکات بدن، علم را با سرعتی یکنواخت به گردش درمیآورد؛ حرکتی که علاوه بر جنبه آیینی، جلوهای هنری و نمایشی نیز دارد.
آیین علم نمدگردانی، نمونهای ارزشمند از میراث ناملموس فرهنگی مردم یزد است؛ میراثی که نشان میدهد چگونه یک جامعه محلی توانسته است با استفاده از ابزارهای سادهای چون چوب و نمد، مفاهیم عمیق اعتقادی و تاریخی را در قالب نماد، حرکت و آیین به نسلهای بعد منتقل کند.
امروز علم نمدگردانی تنها یک رسم عزاداری نیست؛ بلکه سندی زنده از خلاقیت فرهنگی مردم فیروزآباد میبد و روایتی ماندگار از ارادت آنان به سالار شهیدان(ع) است؛ روایتی که هر سال در چرخش بیقرار یک علم، بار دیگر غربت کربلا را در ذهن و دل عزاداران زنده میکند.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
مروری بر فهرست مهمترین فیلمهای تابستان ۲۰۲۶ هالیوود
موردانتظارترین فیلمهای تابستان ۲۰۲۶؛ از اودیسه نولان و فیلم جدید اسپیلبرگ تا داستان اسباببازی ۵ و سوپرگرل
گفت و گو
