ظرفیت های خالی در صنعت غذا

تولید محصولات کشاورزی در زیربخش های زراعی ، باغی ، دام و طیور، شیلات و آبزیان و... براساس آمار موجود در سال 85 به مرز 100 میلیون تن رسیده است

کد خبر: ۱۵۵۲۷۰

که متاسفانه سالانه بخشی از این محصولات در فرآیند تولید تا توزیع و مصرف از میان می رود و لطمات اقتصادی زیادی به کشور وارد می کند ، در حالی که با ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی صنایع غذایی و سردخانه های مناسب و همچنین مدیریت هماهنگ بین تولید فرآوری محصولات کشاورزی در مناطقی که کانون تولید آن محصول هستند و کاهش ضایعات و ایجاد ارزش افزوده ، می توان گام مهمی در این بخش برداشت.
در این باره گفتگویی با محمد حسینی ، دبیرکل مجمع تشکل های صنایع غذایی ایران و مسوول هماهنگی فراکسیون صنایع غذایی مجلس با صنعت غذا انجام داده ایم.

براساس آماری که از سوی برخی کارشناسان ارائه می شود ضایعات مواد غذایی در ایران بالاتر از حد متعارف کشورهای در حال توسعه است ؛ مثلا در زیربخش محصولات باغی ضایعات به حدود 28 درصد می رسد و متوسط ضایعات در بخش های مختلف از جمله زراعی باغی ، دام و طیور و آبزیان 17.8 درصد عنوان می شود. این آمار تا چه حد به واقعیت نزدیک است؛
مقوله ضایعات بحث پیچیده ای است و باید محصولات مختلف به طور جداگانه و در یک سیکل تولید تا مصرف بررسی و محاسبه شود. مثلا اگر محصول گندم را در نظر بگیریم ، از زمانی که بذر در مزرعه کشت و برداشت می شود تا حمل آن به سیلو، در مرحله انبارداری چه در سیلو و چه در انبارهای خانگی و در مسیر حمل محصول تا کارخانه های تولید آرد، هنگام تولید آرد و انبار آن همچنین در مسیر حمل به شبکه های توزیع درصدی از محصول ضایع می شود که اگر ضایعات هنگام پخت نان و همچنین چگونگی مصرف نیز به آن اضافه شود درصد قابل توجهی ضایعات داریم ، بنابراین بررسی چنین سیکلی هم وقت گیر است و هم به اعتبارات تحقیقاتی نیاز دارد که این بررسی باید در تمام محصولات کشاورزی و در ایستگاه های مختلف مورد بررسی قرار گیرد که کاملا کار پیچیده ای است.

یعنی تاکنون چنین بررسی ای انجام نشده است؛
خیر. تاکنون چنین کار تحقیقاتی دقیقی صورت نگرفته است ؛ البته دانشگاه تربیت مدرس و وزارت جهاد کشاورزی سالانه همایشی را در زمینه بحث ضایعات برگزار و مقالاتی نیز ارائه می کنند.

آیا ارائه چنین مقالاتی زمینه اجرایی پیدا کرده است؛
برگزاری چنین همایش هایی خوب است ، اما باید قابلیت اجرایی پیدا کند و لازم است زمینه ای فراهم شود تا مسائل علمی تبدیل به برنامه و بعد اجرا شود که تاکنون چنین اقدامی نشده است و اگر بتوان کمیته ای به نام ضایعات به ریاست وزیر جهاد کشاورزی ایجاد کرد و استانداران در آن فعال شوند، کار به طور منسجم تر پیش می رود.

براساس برنامه چهارم توسعه ، دولت موظف است ضایعات محصولات را سالانه 5 درصد کاهش دهد. دولت تا چه حد در این زمینه موفق بوده است؛
وزارت جهاد کشاورزی و سازمان مدیریت در این زمینه باید اعلام کنند که چقدر از هدف برنامه را محقق کرده اند؛ اما به نظر می رسد هیچ اقدام قابل توجهی صورت نگرفته است . به هر حال ما در کشور مشکل آمارگیری داریم . وقتی هنوز روی میزان تولید محصولات بحث وجود دارد نمی توان آمار دقیقی از میزان ضایعات و روند کنترل آن ارائه کرد.

ضایعات در بخش صنعت غذا چند درصد است؛
برداشت بنده این است که در این بخش بنا به نوع صنعت بین 5 تا 10 درصد ضایعات داریم که البته این ضایعات قابل بازیافت است و می توان برای هر صنعت با ارائه طرحی مناسب ، میزان ضایعات را کاهش داد و در برخی از آنها استفاده بهینه کرد؛ به عنوان مثال در صنعت تولید بیسکویت برخی مواقع بیسکویت تولیدی در جریان پخت از شکل اصلی خود خارج می شود که می توان از آن ضایعات استفاده کرد یا در صنعت آبمیوه گیری تفاله آن نباید ضایعات محسوب شده و دور ریخته شود، چرا که می تواند به پکتین تبدیل شود که خود یک ماده غذایی برای ساخت برخی محصولات غذایی است.

ارزش اقتصادی ضایعات محصولات محاسبه شده است؛
یک بار در بخش میوه و تره بار اعلام شده که از 15 میلیون تن میوه و تره بار 5 میلیون تن آن ضایعات است که اگر به کیلو تبدیل شود شامل 5 میلیارد کیلو می شود که اگر ارزش هر کیلوی آن 200 تومان نیز در نظر گرفته شود هزار میلیارد تومان ضرر این ضایعات است ؛ بنابراین برای هر محصول باید جداگانه میزان ضایعات محاسبه شود که نیازمند کار تحقیقی است.

به هر حال ایجاد صنایع تبدیلی صنایع غذا در مراکز مهم تولید محصولات با کوتاه کردن مسیر تولید، نقش مهمی در کاهش ضایعات محصولات دارد. تشکل های فعال در صنعت غذا تا چه حد در هدایت فعالان این بخش نقش داشته اند؛
برخی کارها حکومتی است که باید به صورت کلان و با سیاستگذاری درست پیگیری شود؛ مثلا پیش بینی کاهش سالانه 5 درصد ضایعات در برنامه چهارم توسعه یا تدوین قانون غذا و... وظیفه ای است که دولت باید آن را دنبال کند و با هدایت و تامین بودجه ، زمینه کاهش ضایعات محصولات را فراهم آورد. تشکل ها تنها کاری که می توانند بکنند همکاری با دولت است ؛ چرا که تشکل ها در ایران به دلیل ضعیف بودن کار خاصی نمی توانند انجام دهند.

امروزه در کشورهای توسعه یافته ، ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی و استقرار بخشی از عملیات فرآوری در کنار باغات و مزارع ، یکی از مفاهیم مدیریت در زنجیره تولید محسوب می شود. به نظر می رسد این مساله آن طور که باید در ایران رعایت نشده است.
رسیدن به چنین جایگاهی نیازمند سیاستگذاری و برنامه ریزی منسجم همراه با یک دید بلندمدت و پایدار است . در کشور ما به علت نبود مدیریت هماهنگ میان تولید و فرآوری محصولات کشاورزی و نبود راهبردی جامع و مطلوب ، شاهد ضایعات فراوان محصولات و مشکلات بخش کشاورزی و در کنار آن صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی بخصوص صنایع غذایی هستیم.

آیا از تعداد مجوزهای صادر شده در بخش صنایع غذایی اطلاعات دقیق وجود دارد؛
وزارت صنایع در فهرستش اعلام می کند که 11 هزار واحد وجود دارد، اما هنگام تماس با این واحدها در عمل می بینیم برخی از آنها تعطیل هستند، بنابراین متولیان این صنعت هم اطلاعات و آمار دقیقی از واحدهای فعال ندارند.

آیا سیاست دولت برای ارائه مجوز تاسیس صنایع براساس نیاز بوده یا بدون نیازسنجی مجوز صادر شده است؛
سیاست دولت پیش از ده پانزده سال قبل این گونه بود که فقط برای کسانی که صلاحیت و توان مدیریت یک مجموعه را داشتند، موافقت اصولی صادر می کرد و حتی در صدور این موافقت اصولی مکان و منطقه ای که قرار بود واحد در آنجا ایجاد شود، در نظر گرفته می شد و براساس نیاز و ظرفیت لازم موافقت اصولی صادر می شد، اما پس از این زمان سیاست دولت عوض شد و اعلام کردند ما کاری به این که چه کسی توان و علم انجام کار را دارد یا چقدر نیازمند ایجاد آن واحد هستیم ، نداریم.

روند صادرات محصولات غذایی

در بعد صادرات از این بخش باید حمایت های زیادی شود، اما متاسفانه در عمل می بینیم نهادهای دولتی حمایت های صادراتی ندارند.
صادرات صنایع غذایی بدون احتساب خشکبار در 6 ماه اول سال بیش از 500 میلیون دلار بوده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 30 درصد رشد داشته است. اگر موانع از سر راه صادرات برداشته شود، میزان صادرات افزایش می یابد. در حال حاضر، صادرکنندگان مشکلات اداری دارند و روند صادرات به کشورهای اروپایی آسان نیست و کاغذبازی زیادی دارد. یکی از مشکلات دیگر این بخش کم بودن تعداد ارزیابان در گمرک است. به هر حال ، محصولات ما فسادپذیر است و باید مانند امارات که ارزیابان آنها 24 ساعته حضور دارند، ما نیز فعال باشیم.
ثابت بودن نرخ ارز نیز یکی دیگر از مشکلات صادرکنندگان است. نرخ تورم در دنیا پایین ، ولی در ایران بالاست و با ثابت ماندن نرخ ارز صادرکنندگان متضرر می شوند که این مشکل نیز باید حل شود.
از دیگر مشکلات صادرکنندگان بها ندادن وزارت امور خارجه به امور تجاری و اقتصادی است و این که تشکل ها را به حساب نمی آورند. در حال حاضر، سفارتخانه های ما در کشورهای مختلف در بخش تجاری فعال نیستند و به عنوان بازوی حمایتی و هدایتی هیچ کمکی به صادرکنندگان نمی کنند و بیشتر به سیاست فکر می کنند تا به مسائل اقتصادی و صادراتی

سرمایه گذار خود می داند که چه صنعتی را انتخاب و در کجا سرمایه گذاری کند. در نتیجه ، اجرای چنین سیاستی صنعت غذا را با بحران مواجه کرده است ، به طوری که الان بسیاری از صنایع غذایی کشور به دلیل کمبود مواد اولیه با ظرفیت های خالی کار می کنند. به عنوان نمونه ، کارخانه های آرد کشور با 50 درصد ظرفیت کار می کنند. همچنین در صنایعی چون تولید رب ، ماکارونی ، کنسرو و کمپوت اضافه ظرفیت داریم و در بخش شیر و لبنیات نیز ظرفیت نصب شده بیش از شیر تولیدی در کشور است. بنابراین می بینیم نیازسنجی درستی نشده است. به هر حال ، این دولت است که باید با جمع آوری اطلاعات از میزان مصرف ، تولید مواد اولیه و ظرفیت های مورد نیاز، سرمایه گذاران را برای سرمایه گذاری در بخش هایی که نیاز احساس می شود هدایت کند. در حال حاضر، بسیاری از سرمایه گذاران به سمت تولید آب معدنی روی آورده اند که این هم مشکل زا شده است.

صنایع تبدیلی و تکمیلی تا چه حد در مناطقی که به نوعی قطب کشاورزی است شکل گرفته است؛
برخی مناطق کشاورزی با توجه به پتانسیل کشت قطب بندی شده است. مثلا در خوزستان که قطب شکر است ، بیشتر کارخانه های تولید شکر نیشکری وجود دارند. یا ارومیه که دارای باغات میوه از جمله انگور و سیب است ، 14 واحد کنسانتره آبمیوه فعال وجود دارد. بنابراین برخی از صنایع غذا با توجه به مناطق کشت عمده محصول در این مناطق حضور دارند. از آنجا که محصولات کشاورزی به طور عمده در فصول مشخص تولید می شوند و درجه فساد و آسیب پذیری بالایی دارند، جز بخشی که به صورت تازه خوری مورد استفاده قرار می گیرد باقی باید در شرایط مناسب نگهداری ، درجه بندی ، بسته بندی و یا فرآوری و در زمان مناسب به بازار عرضه شود. بنابراین شکل گیری صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی بویژه صنایع غذایی در کانون و قطب های عمده تولید محصولات کشاورزی امری ضروری است ؛ چرا که این صنایع ضمن افزایش ارزش افزوده و رشد بهره وری بخش کشاورزی باعث ایجاد اشتغال پایدار و جذب نیروی کار مازاد در بخش کشاورزی و مناطق روستایی شده و در نهایت مشکل فصلی و غیردائمی بودن تولید این گونه محصولات و همچنین فسادپذیری و آسیب پذیری آن حل شده و به میزان قابل توجهی از ضایعات می کاهد. در حال حاضر، در بخشی از صنایع غذایی مجوزهای بی رویه صادر شده است و گاه این واحدها در مناطقی تاسیس می شوند که مطابق نیاز و پتانسیل آن منطقه نبوده است. بنابراین ، بحث تولید محصولات و ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی باید در یک زنجیره و به عنوان یک فرایند، تولید، فرآوری و توزیع محصولات کشاورزی بویژه صنایع غذایی مورد توجه قرار گیرد تا ظرفیت ها در مناطقی ایجاد شود که تولید محصول در زیربخش های زراعی ، باغی ، دامی و آبزیان به اندازه کافی برای استفاده از تمامی ظرفیت کارخانه های ایجاد شده وجود داشته باشد.

ارزش افزوده ای که در صنعت غذا ایجاد می شود، چقدر است؛
در صنایع متوسط صنعت غذا ارزش افزوده نزدیک 17 درصد است که بالاترین ارزش افزوده در صنایع غذایی است و در صنایع بزرگ غذایی مثل کشت و صنعت ها ارزش افزوده صنایع غذایی 10 درصد است. البته ارزش افزوده به پارامترهای مختلف از جمله میزان بهره وری و مدیریت بستگی دارد.

فراکسیون صنایع غذایی مجلس که از ماههای اولیه دوره مجلس هفتم آغاز به کار کرد، چه تعداد عضو دارد و تاکنون چه اقداماتی انجام داده است؛
تاکنون 112 فرم عضویت پر شده است ، اما 40 نفر بسیار فعال هستند. درخصوص اقدامات انجام شده نیز قانونگذاری و نظارت از وظایف مهم مجلس است. در بعد نظارت این فراکسیون خوب عمل کرده است و مشکلات موجود را با تشکیل جلساتی با حضور مسوولان و نمایندگان مربوطه پیگیری کرده است . همچنین فراکسیون در زمینه توسعه صادرات و تشکیل شورای صنایع غذایی استان ها گام هایی را برداشته است و در بعد قانونگذاری نیز در زمینه قانون غذا و همچنین قانون سازمان غذا کار کرده است.