دراین گزارش،نگاهی داشتهایم به دونمونه ازاین تولیدات رسانهملی؛مجموعه مستند-داستانی«مدار» و برنامه گفتوگومحور «جهت» که هرکدام با رویکردی متمایز، تلاش کردهاند تصویری عمیقتروتحلیلیتر از مکتب حاجقاسم سلیمانی ارائه دهند.
«جهتِ» مکتب حاج قاسم
برنامه تلویزیونی«جهت»در دو فصل خودتلاش کرده است باعبور ازروایتهای صرفا احساسی و نظامی،به تبیین اندیشهای و علمی «مکتب حاجقاسم» بپردازد؛ مسیری که به گفته مصطفی موسیپسندی، تهیهکننده این برنامه، با هدف ارائه الگویی انسانی، قابلفهم و قابل تعمیم از شخصیت شهید حاجقاسم سلیمانی دنبال شده است.
مصطفی موسیپسندی، تهیهکننده برنامه تلویزیونی «جهت»، با اشاره به اهمیت تولید رسانهای درباره شخصیت حاجقاسم به جامجم گفت: پس از شهادت حاجقاسم سلیمانی، تلاش کردیم هر سال تولیداتی هنری رسانهای با موضوع این شهید عزیز داشته باشیم؛ آثاری از جمله پوستر، بیلبورد، نقاشی شنی، تیزر، میانبرنامه و... .اما،با وجود پرداختهای فراوان رسانهای به ابعاد نظامی، احساسی و خاطرهمحور، بُعد اندیشهای شخصیت حاجقاسم و مفهوم مکتب حاجقاسم، آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته بود.
وی ادامه داد: همین خلأ باعث شد، ایده تولید برنامهای متفاوت شکل بگیرد؛ برنامهای که بتواند بهصورت علمی و تحلیلی به اندیشه و مکتب فکری شهید سلیمانی بپردازد. بر همین اساس، فصل اول برنامه «جهت» طراحی و تولید شد؛ برنامهای که ساختار آن بر ترکیب ارائههای علمی دانشجویی و گفتوگو با اساتید دانشگاهی استوار بود. در این قالب، یک پژوهشگر یا دانشجو ارائه خود را مطرح میکرد و اساتید درباره آن به بحث و بررسی میپرداختند؛ رویکردی که به گفته تهیهکننده، به شکلگیری گفتوگو میان نسل جوان و نسل باتجربه دانشگاهی کمک کرد.
موسیپسندی درباره تفاوت فصل اول و دوم برنامه جهت توضیح داد: در فصل نخست، رویکرد ما علمی و کلاننگر بود و تمرکز اصلی بر مفاهیم نظری مکتب حاجقاسم قرار داشت اما در فصل دوم، با تأکید بنیاد مکتب حاجقاسم، پرداخت به سوژههای عینیتر، مشخصتر و چالشبرانگیزتر در دستور کار قرارگرفت؛ موضوعاتی که در فضای اجتماعی و رسانهای محل بحث بودهاند.
وی افزود: در فصل دوم، نقش حاجقاسم سلیمانی در مقاطع مختلف تاریخی از جمله دوران شکلگیری سپاه پاسداران، مأموریتهای شرق کشور، شکلگیری و فعالیتهای نیروی قدس و همچنین تأثیرگذاری ایشان در کشورهای مختلف منطقه مورد بررسی قرار گرفت. افغانستان، عراق، سوریه و برخی دیگر ازکشورهای منطقه از جمله محورهای اصلی این فصل بودند. موسیپسندی گفت: درهر قسمت ازاین مجموعه، دو تن از اساتید متخصص حضور داشتند تا موضوعات بهصورت دقیقتر و عمیقتر بررسی شود.
چشمانداز بینالمللی برنامه «جهت»
به گفته تهیهکننده برنامه، استفاده از کارشناسان و پژوهشگران آشنا به مسائل منطقه از دیگر ویژگیهای جهت بود. وی تأکید کرد: افرادی به برنامه دعوت شدند که بهصورت تخصصی بر کشور یا حوزه مورد بحث تمرکز داشتند و از شناخت میدانی و پژوهشی برخوردار بودند. این موضوع، به باور او، باعث ارتقای سطح تحلیلها شد.
موسیپسندی با اشاره به نقش مجری برنامه یادآور شد: حضور دکتر وحید یامینپور بهعنوان میزبان جهت، تأثیر قابلتوجهی در پختگی مباحث و جذابتر شدن طرح موضوعات داشت و به انسجام گفتوگوها کمک کرد.
وی درباره چشمانداز آینده برنامه گفت: یکی از ایدههای جدی برای ادامه جهت، تمرکز بیشتر بر بعد بینالمللی مکتب حاجقاسم بوده است. بر اساس این ایده، قرار بود در فصلهای بعدی از اساتید، پژوهشگران و متخصصان کشورهای منطقه استفاده شود؛ افرادی که تجربه زیسته نزدیکتری از نقش و تأثیر حاجقاسم سلیمانی داشتهاند و میتوانند ناگفتههای بیشتری را مطرح کنند. موسیپسندی افزود: هریک از کشورهای لبنان، عراق، سوریه و یمن بهتنهایی ظرفیت تولید یک فصل مستقل را دارند و این موضوع در طراحیهای آینده مد نظر قرار گرفته است. از سوی دیگر با توجه به شرایط روز کشور و مبتنی بر اندیشه حاجقاسم، یکی از سوژههای فصلهای آتی «ایران» خواهد بود که با شعار امسال ششمین سالگرد شهادت حاجقاسم نیز هماهنگ است: «ایرانمرد»
مخاطب نخبه و زبان نزدیک به جوانان
تهیهکننده برنامه جهت در بخش دیگری از سخنان خود به مسأله مخاطب پرداخت و گفت: این برنامه بهدلیل ماهیت علمی و تحلیلی، مخاطبی نخبگانیتر داردوبیشترجوانان دانشگاهی وعلاقهمندان به مباحث فکری را مخاطب قرار میدهد. بااینحال، عوامل برنامه تلاش کردند با انتخاب کارشناسان جوان، پرهیز از چهرههای تکراری، دعوت از اساتید شناختهشده از طیفهای مختلف سیاسی، استفاده از ادبیات نزدیکتر به نسل جدید و افزایش ریتم برنامه، جذابیت بیشتری ایجاد کنند.
وی افزود: محدود بودن زمان ارائهها،رفتوبرگشت سریع میان ارائهدهنده، اساتید ومجری، وهمچنین انتشاربرشهای کوتاه از برنامه در فضای مجازی وطراحی دکور وهویت بصری چشمنواز،به جذب مخاطبان جوانتر کمک کرد و بازخوردهای دریافتی نشان داد این رویکرد تا حد زیادی موفق بوده است.
موسیپسندی در پایان، درباره تصویری که برنامه جهت از حاجقاسم سلیمانی ارائه کرد، توضیح داد: هدف این برنامه، اسطورهسازی دستنیافتنی نبوده است. به گفته او، در بخشهایی از برنامه به کودکی، خانواده، زیست روستایی و تجربه فقر حاجقاسم پرداخته شد تا نشان داده شود این شخصیت محصول یک مسیر انسانی و قابل دسترس بوده است. وی تأکید کرد: برنامه جهت تلاش کرد حاجقاسم سلیمانی را بهعنوان الگویی تعمیمپذیر معرفی کند؛ شخصیتی که ویژگیها و وجوه مختلف زندگیاش قابل تکثیر و الگوبرداری است. هدف نهایی برنامه، نزدیککردن مخاطب به این شخصیت و تعریف قهرمانبودن در قالبی ملموس، انسانی و دستیافتنی عنوان شد.
یک مدار متفاوت
در میان این تولیدات متنوع رسانهملی، مجموعه فیلمهای کوتاه داستانی «مدار» اثری است که با نگاهی متفاوت و انسانی، روایت خود از مکتب شهید سپهبد حاجقاسم سلیمانی را از مسیر همراهان و یاران او دنبال میکند. این مجموعه که براساس خاطرات و روایتهای چهرههای کمتردیدهشده جبهه مقاومت تولید شده، در هر قسمت به بخشی از زندگی، انتخابها و لحظههای تأثیرگذار افرادی میپردازد که در مدار فکری وعملی حاجقاسم سلیمانی نقشآفرینی کردهاند. مدار با فاصلهگرفتن از بازنمایی صرف میدان نبرد و تمرکز بر ابعاد انسانی، اجتماعی وخانوادگی شهدا، تلاش دارد تصویری ملموستر از انسانهایی ارائه دهد که در سایه مکتب حاجقاسم رشد کردهاند. این مجموعه هر روز ساعت ۱۷:۴۰ از شبکه دوی سیما پخش میشود و همزمان، با ساختار کوتاه و ریتم موجز خود، قابلیت ارتباطگیری مؤثر با مخاطب تلویزیونی و فضای مجازی را نیز دنبال میکند.
جرقه یک ایده از دل یک فایل صوتی
محمدحسین امامی، کارگردان مجموعه درباره شکلگیری ایده مداربه جامجم توضیح داد:دغدغه تولید این برنامه به سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ بازمیگردد. در آن مقطع، فایل صوتیای از شهید عطایی انتشار یافت که ابتدا بهاشتباه به نام یکی دیگر از شهدای فاطمیون معرفی شده بود. بعدها مشخص شد این صوت مربوط به زمانی پیش از نخستین عملیات شهید عطایی بوده و ایشان حدود یک تا دو سال بعد به شهادت رسیدهاند. امامی ادامه داد: این صوت حالوهوایی بسیار تأثیرگذار داشت؛ بخشی از آن مناجات با خدا بود و تلنگر عجیبی ایجاد میکرد. بعدها با تحقیق مشخص شد که این صدا در لحظاتی ضبط شده که دشمن بسیار نزدیک بوده وشهید درواقع درحال وصیتکردن قرارداشته.شهید عطایی عادت داشت درهمه عملیاتها صدا ضبط کند و به همین دلیل فایلهای صوتی زیادی از او باقی مانده اما این فایل خاص تأثیرگذاری ویژهای داشت.
از یک ایده شخصی تا رسیدن به مکتب حاجقاسم
وی افزود: از سال ۱۳۹۶ تلاش کردم این ایده را با نهادهای مختلف ازجمله سازمان اوج و خانه طراحان مطرح کنم اما تا مدتی امکان تولید فراهم نشد. نهایتا در مرداد ۱۴۰۳ طرح را به مکتب حاجقاسم ارائه دادم. در آنجا پیشنهاد شد بهجای تولید یک اثر مستقل، مجموعهای از روایتها درباره شهدای مرتبط با حاجقاسم شکل بگیرد تا هم هزینهها مدیریت شود و هم دامنه روایت گسترش یابد.
کارگردان «مدار» گفت: پس از انجام پژوهشهای اولیه و ثانویه، به ۱۰ شهید رسیدیم که زندگی هرکدام ظرفیت یک موقعیت دراماتیک کوتاه را داشت. برای این مرحله، حدود ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ صفحه کتاب و منابع مطالعاتی بررسی شد. هدف ما پرداختن به انسانهایی بود که در مدار حاجقاسم قرار داشتند و با وجود نقش بسیار مهم، کمتر دیده شدهاند.
روایت غیرمستقیم از مکتب حاجقاسم
امامی تأکید کرد: ما عمدا تصمیم گرفتیم مستقیما به زندگی خود حاجقاسم نپردازیم، چراکه آثار زیادی درباره ایشان ساخته شده است. پرداختن به یاران و همراهان حاجقاسم در حقیقت پرداختن غیرمستقیم به مکتب حاجقاسم است. حاجقاسم یک دستگاه انسانساز بود و این شهدا محصول این مکتب هستند. وی افزود: در انتخاب شخصیتها سعی کردیم طیف متنوعی داشته باشیم؛ ازجمله شهید مجید قربانخانی، جوانترین محافظ حاجقاسم که در ۲۹ سالگی به شهادت رسید. میخواستیم نشان دهیم این انسانها در کنار هم مکتب حاجقاسم را شکل دادهاند.
امامی با اشاره به رویکرد اجتماعی مجموعه گفت: ما سراغ سوژههایی رفتیم که شهدا را دستنیافتنی و ماورایی نشان ندهد. همانطور که رهبر معظم انقلاب تأکید دارند، نباید شهدا را دور از دسترس تصویر کرد. شخصیتهای مدار انسانهایی عادی هستند که با تشخیص درست وظیفه و پایبندی به آن، به قله کمال رسیدهاند. وی درباره تأثیر شخصی این پروژه، گفت: کار روی این مجموعه حدود یک سال طول کشید و پژوهش و تولید آن نزدیک به شش تا هفت ماه زمان برد. برای خود من، این تجربه بسیار تأثیرگذار و عمیق بود و زیست در فضای زندگی این شهدا، نگاه من را تغییر داد.
مخاطب امروز و انتشار همزمان در فضای مجازی
او درباره انتشار دوگانه مجموعه در تلویزیون و فضای مجازی نیز گفت: امروز مخاطب رسانه تغییر کرده و بسیاری از مردم ارتباط کمتری با تلویزیون دارند. انتشار مدار در فضای مجازی بهدلیل کوتاهبودن قسمتها و زبان بصری جدید، دایره مخاطبان را گستردهتر میکند و امکان ارتباط با طیف وسیعتری از مخاطبان را فراهم میآورد.
در پایان، امامی در جمعبندی پیام اصلی مجموعه بیان کرد: تصویری که مدار از حاجقاسم سلیمانی ارائه میدهد این بوده که او یک قهرمان ملی است، زیرا وظیفهاش را بهدرستی شناخت و به آن عمل کرد. به باور من، جوهره زندگی همه ما نیز همین شناخت و عمل به وظیفه است. اگر بتوانیم این پیام را منتقل کنیم، مأموریت خود را انجام دادهایم. قهرمان ملی بودن حاجقاسم فراتر از دین، گرایش و جناحبندی است و این واقعیتی پذیرفتهشده در جامعه است.
