جذابیت های رویت هلال ماه

بارها شنیده ایم که دانش نجوم در ایران سابقه ای طولانی دارد و در دوره های مختلف تمدنی توانسته است جایگاه بالای خود را در این حوزه حفظ کند.

کد خبر: ۱۲۸۲۱۶

جالب است که هم در دوره کهن و باستانی ایرانیان و هم در دوره اسلامی یکی از اجرامی که همواره مورد توجه مردم بوده است هلال ماه و این قمر چشم نواز و زیبا واستثنایی زمین بوده است . در دوره ایران باستان ماه جایگاه ویژه ای در فرهنگ اساطیری ایرانی داشت و در یشتها ، فصل ویژه ای به ماه اختصاص داده شده است . در تقویم باستانی نیز جایگاه ماه و رصد آن جایگاهی بلند بوده است اما در دوره تمدن اسلامی توجه به رصد و ثبت ماه به دلایل متمایزی اهمیت پیدا کرد چراکه ماههای تقویم مذهبی مسلمانان بر مبنای ماه تنظیم شده بود و این ظهور ماه نو در آسمان بود که آغاز یا اتمام ماههای مقدس را اعلام می نمود و بسیاری از آیین ها و آداب مذهبی ما را مشخص می کرد و به همین دلیل بود که در تمدن عالی علمی اسلامی ایرانی چهره های برجسته دانش ایران زمین توجه جدی به محاسبات رویت پذیری هلال ماه و ساخت و طراحی ابزارهایی برای رصد بهتر آن نمودند.
اینک در هزاره جدید که رصدهای نجومی به کمک ابزارهای پیشرفته رقابت های نزدیکی را خلق کرده است بازهم رصد این هلال جذاب اولویت ها و زیبایی ها خاص خودش را دارد . علاوه بر اهمیت داشتن رصد این هلال ها به عنوان بخشی از تنظیم تقویم مذهبی در جهان نیز اخترشناسان در تلاشند تا بتوانند هلال های کم سن تری را شکار کنند.هلال هایی که به واسطه مشخصه های خود می توانند جمع زیادی از علاقمندان را به سفرهای طولانی بکشند تا رصد هیجان انگیز و نفس گیری را تجربه کنند ماه در هر شب برای علاقمندان مناظری بدیع را به همراه دارد و جمع زیادی از علاقمندان نجوم به طور تخصصی کار خود را برروی رصد عوارض سطحی ماه متمرکز کرده اند. کار بررسی عوارض ماه از پیش از آغاز عملیات اکتشافی ماه در دهه 60 و 70 میلادی به اوج خود رسیده بود ولی پس از فتح ماه در طی پروژه آپولو توجه به این قمر اندکی کاهش یافت ولی با توجه به فاصله نزدیک ماه به زمین و امکان رصد آن و عوارض سطحی آن از روی زمین بسیاری از علاقمندان آماتور و حرفه ای توجه خود را بر روی این جرم زیبای سماوی متمرکز کرده بودند.
طراحی ها و اسکچ زدن از مناظر عارضه های این قمر در کنار بررسی های علمی و محاسباتی دقیق باعث شده تا امروز درک بهتری نسبت به ماه به دست آوریم. در سالهای اخیر بازهم ماه در صدر فهرست علاقمندی های اخترشناسان حرفه ای و آماتور نشسته است . با مطرح شدن دوباره برنامه سفر انسان به ماه یک بار دیگر لازم است تا این قمر به طور دقیق مورد کاوش و بررسی قرار گیرد و به همین دلیل در کنار ماموریت های اکتشافی نظیر اسمارت 1 که راهی این قمر شده اند توجه تلسکوپ های بزرگ و کوچک در گوشه و کنار جهان نیز دوباره به ماه جلب شده است . با وجود همه این ها تلاش برای دیدن هلال ماههای جوان جذابیت بدون در گیر شدن در مباحث مربوط به ساختار ماه هنوز هم جذابیت دیگری دارد. این تلاشی است که ممکن است با چشم غیر مسلح ، دوربین دوچشمی و یا تلسکوپ های غول پیکر صورت گیرد اما هلال ماه نو چیست؛ در زبان نجومی وقتی که مراکز 3 جرم ، زمین ، ماه و خورشید تقریبا در یک راستا قرار بگیرند می گویند ماه در حال مقارنه است اگر انحراف مدار ماه با زمین نبود هر بار که چنین اتفاقی می افتاد و به عبارتی در نخستین روز هر ماه قمری شاهد کسوفی برروی زمین می بودیم. در چنین هنگامی پشت ماه رو به سوی خورشید دارد و بنابراین سویی از ماه که به سمت زمین است کاملا تاریک است . زمانی که ماه بر اثر گردش به دور زمین از این حالت عبور می کند ماه نو متولد می شود. کم کم با گذشت زمان زاویه ای ایجاد می شود که باعث می شود بخشی از نوری که به سطح ماه برخورد می کند به سمت زمین باز گردد و هلال نازکی از ماه تشکیل شود . به همین دلیل همیشه هلال های آغاز ماه را باید درافق غربی و اندکی بالاتر از محلی که خورشید غروب نموده است دید و همین هم یکی از دشواریهای رصد چنین هلال هایی است چرا که کنتراست یا تضاد نوری اندکی که میان ماه و زمینه آسمان وجود دارد شکار این هلال ها را با مشکل مواجه می کند.
حال با توجه به وضعیت ماه ، خورشید و زمین و زمانی که مقارنه اتفاق می افتد ممکن است در هنگام اولین غروب پس از مقارنه ، شرایط به گونه ای باشد که هلال ماه در بخش هایی از زمین با چشم غیر مسلح دیده شود و در نقاطی با ابزار های اپتیکی . ممکن است گاهی افراد ورزیده بتوانند در آن غروب این منظره زیبا را به راحتی با چشم ببینند و یا برجسته ترین رصدگران هم با بهترین ابزارها نتوانند این هلال گریز پا را رصد کنند.تمام اینها باعث شده است تا رقابتی جهانی برای رصد هلال های دشوار شکل گیرد در این رقابت نه تنها رصدگران توانایی خود را محک می زنند بلکه کمک می کنند برمبنای داده ها و اطلاعاتی که جمع آوری می کنند کم کم سیستمی خلق شود که به آنها اجازه پیش بینی رویت پذیری هلال های گوناگون در نقاط مختلف را دهد.
شاید زمانی با دشواری طراحی چنین سیستمی بیشتر آشنا شویم که به یاد آوریم در رصد هلال نو ماه تنها پارامترهای نجومی نیست که نقش ایفا می کند بلکه شرایط جوی و پارامترهایی نظیر غبار محلی و مانند آن می تواند یک رصد موفق را به رصدی شکست خورده بدل سازد.
ایرانیان در سالهای اخیر و به لطف فعالیت های گسترده ای که در حوزه رویت هلال ماههای جوان اتفاق افتاده است به سطح بالایی از توانایی دست یافته اند به طوریکه اگر زمانی رکورد رویت هلال ماههای جوان در دست رصدگران امریکایی بود اینک تمامی این رکوردهای معتبر بین المللی را ایرانیانی چون سید محسن قاضی میرسعید ، حجه الاسلام موحد نژاد ، حمیدرضا گیاهی یزدی و و علیرضا بوژمهرانی... به خوداختصاص داده اند . بخش عمده ای از این رشدبی شک مدیون مردی است که این شاخه را بین جوانان آورد استاد محمد رضا صیاد که سابقه طولانی در تحقیق برروی هلال ماه و مسایل تقویم دارد سالها پیش با تشکیل گروه غیر حرفه ای رویت هلال ماههای جوان آغاز به تربیت رصدگران و شکارچیان هلال کرد که در این سالها نتیجه این فعالیت پیگیر و خستگی ناپذیر او را می توانیم ببینیم . این توانایی تا حدی گسترش یافت که توانست اطمینان ستادهای استهلال ماهای مهم مذهبی را به دست آورند و چند سالی است که در اعلام رسمی حلول ماههای قمری نظیر رمضان و شوال دیدگاه کارشناسان برجسته رصدی مورد پرسش قرار می گیرد.
بدین ترتیب رصدگران هلال ماههای جوان نه تنها در رقابتی دوستانه و هیجان انگیز هر روز بر توانایی خود می افزایند بلکه از سویی دیگر در دقت بخشیدن به تقویم رسمی و مذهبی کشور کمک می کنند.