تصحیح روابط عربستان و عراق در محک تجربه

همه این دیدارها بعد از تشکیل دولت جدید در عراق به ریاست حیدر العبادی بود که به نسبت گذشته فضای سیاسی تازه‌ای را در عراق به وجود آورد و دولتمردان این کشور درصدد احیای روابط کشورشان با همسایگان ازجمله عربستان سعودی برآمدند.

این حرکت دیپلماتیک در سطح بالا بخصوص در رابطه با ریاض مبتنی بر یکسری حقایق از جمله موارد زیر بود:

ـ روابط بین بغداد و ریاض از زمان سقوط نظام صدام حسین تاکنون بسیار متشنج بوده و ریاض یک سیاست منفی و مبتنی بر بی‌اعتمادی را در قبال عراق در پیش گرفته بود. سال‌ها تلاش عراق برای وادار کردن عربستان به تجدید نظر در رویکردهایش نتیجه نداشت و نتوانست عربستان را به جایی برساند که شاهد نرمش و انعطاف بیشتری باشد.

ـ عربستان سعودی یک کشور مهم و موثر در منطقه است. چنان‌که دیگر کشورها ازجمله ایران ، ترکیه و مصر در این زمینه تاثیرگذارند. ازاین رو برقراری روابط مثبت میان عراق و عربستان سعودی که مبتنی بر منافع متقابل و مشترکات طرفین باشد، می‌تواند برای کل منطقه مفید باشد. بخصوص در شرایط و اوضاع نگران‌کننده کنونی که منطقه نیازمند تلاش‌هایی جدی برای کاهش بحران‌ها و تنش‌ها و جلوگیری از وقوع فجایع و مصیبت‌هاست.

ـ تروریسم داعشی که بخشی از خاک عراق را در اشغال خود گرفته مدعی یک هویت دینی سنی است. این تروریسم هدفش فقط ویران کردن عراق نیست و تنها اتباع مذهب شیعه را هدف قرار نداده است، بلکه نسبت به همه مذاهب و ادیان چنین موضعی دارد. عراق هم شبیه سوریه، امروز در معرض این تروریسم قرار گرفته است و این امر می‌تواند فردا در اردن یا عربستان سعودی و مصر و لبنان نیز تکرار شود. معنای این امر آن است که به نفع عربستان خواهد بود تا به صورت‌ جدی و صادقانه در جهت مقابله با خطر داعش عمل کند. نه این‌که از روی انگیزه‌های طایفه‌گرایانه یا کینه‌های تاریخی درصدد حمایت از این تشکیلات برآمده یا دست‌کم درباره‌اش سکوت کند.

شاید حقایقی را که ابراهیم جعفری، وزیر خارجه عراق در کنفرانس جده که تابستان گذشته به منظور حمایت از عراق در راه مقابله با تروریسم تشکیل شده بود گفت واقعیت‌های موجود را نشان دهد. او در آنجا گفته بود: «ما فرصت این را پیدا کردیم تا حقیقت آنچه را در عراق جریان دارد بیان کنیم. شنیده‌ها و بازتاب‌های رسانه‌ای به‌گونه‌ای است که گویا داعش یک حرکت مقاومت به نمایندگی از اهل سنت است. ما حقایق را به وزرای عرب توضیح دادیم و این ادعاهای رسانه‌ای را نقد کردیم. زیرا داعش اکنون سه استان سنی‌نشین عراق را هدف قرار داده است. یعنی استان‌های موصل و انبار و صلاح‌الدین. از آن گذشته آوارگانی که از یک استان به استان دیگر گریخته‌اند اکثریت‌شان اهل تسنن عراق هستند.»

از سوی دیگر تشکیلات داعش تا به حال در پیام‌هایی که داده بروشنی مطالب یا اشاراتی داشته است که تقریبا کنه مقاصد و اهداف توسعه‌طلبانه این گروه را برملا می‌کند و نشان می‌دهد در استراتژی این گروه عربستان سعودی یا کشورهای حوزه خلیج فارس مستثنا نشده‌اند.

ریاض چه کرده است؟

در مقابل تحرکات عراق و سفر مقامات عالی‌رتبه این کشور به ریاض، باید پرسید ریاض چه کرده یا دست به چه ابتکار عمل‌هایی در این رابطه زده است. به بیان دیگر عربستان سعودی برای تصحیح روابط خود با عراق و برقراری یک روابط متوازن تاکنون دست به چه اقداماتی زده است؟ آنچه را عربستان در این رابطه انجام داده می‌توان به این شرح خلاصه کرد:

ـ صدور یک بیانیه از سوی شورای وزیران عربستان سعودی در اواخر تابستان که در آن از تشکیل دولت جدید عراق استقبال شد، زیرا توانسته بود از مجلس رای اعتماد بگیرد. در این بیانیه ابراز امیدواری شده است که «تشکیل دولت جدید بتواند امنیت و ثبات را به عراق بازگردانده و زمینه وحدت ملی و همبستگی قومی‌ بین شهروندان عراقی را فراهم ساخته و کشور را به سوی امنیت و پیشرفت هدایت کند.»

ـ سعود الفیصل، وزیر خارجه عربستان تقریبا بیش از سه ماه پیش به همتای عراقی خود در حاشیه کنفرانس جده وعده داد بزودی سفارت عربستان در عراق را افتتاح خواهد کرد. عربستان در ابتدای سال 2012 نیز یک سفیر غیرمقیم برای عراق تعیین کرد که در امان، پایتخت اردن زندگی می‌کند.

ـ مقامات عراقی که به عربستان سفر کردند از همتایان سعودی خود دعوت کردند تا به دیدارهای متقابل اقدام کنند و آنها هم وعده‌هایی دادند، اما تاکنون هیچ نشانه‌ای حتی در چشم‌انداز آینده دیده نمی‌شود که احتمال وقوع چنین دیدارهایی را از سوی وزیر خارجه عربستان یا هر مسئول بلندپایه دیگری از این کشور نوید دهد.

ـ هوشیار زیباری، وزیر دارایی عراق که در زمره هیات همراه فواد معصوم، رئیس‌جمهور این کشور بود و به عربستان سعودی سفر کرد، گفت: «یک هیات سعودی بزودی از بغداد دیدن خواهد کرد تا نسبت به اوضاع عراق مطلع شده و پس از آن گزارشی را تهیه و به مقامات سعودی ارائه کند. طبق این ارزیابی عربستان سعودی می‌خواهد بداند چه کمکی باید به عراق بکند.» اما تا الان چنین هیاتی به عراق سفر نکرده است و به نظر می‌رسد آن چیزی که توجه عربستان را به خودش مشغول کرده مسائل دیگری است. مهم‌ترین دغدغه سعودی‌ها اکنون این است که زندانیان سعودی در عراق را که در عملیات تروریستی متعددی دست داشته‌اند، آزاد کنند.

ـ برخی گزارش‌های ویژه می‌گوید در نشست مشترک فواد معصوم با مقامات سعودی، عبدالرحمان الربیعه، معاون وزیر خارجه و نیز خالد بن بندر، رئیس سازمان اطلاعات این کشور نیز حضور داشته‌اند و اطلاعات دقیقی به لحاظ امنیتی تبادل شده است که درباره جنگ با تروریسم و همکاری‌های دوجانبه بود. مقامات امنیتی عربستان دراین دیدار آمادگی خود را برای همکاری جدی با عراق ابراز داشته‌اند، اما تاکنون هیچ‌گونه همکاری جدی در این باره صورت نگرفته است.

لحن رسانه‌های عربستان سعودی یا رسانه‌هایی که از سوی این کشور حمایت می‌شوند هنوز نسبت به عراق تغییر نکرده است. این موضوع در شبکه تلویزیونی العربیه و روزنامه‌های الحیات و الشرق‌الاوسط کاملا بارز است. هرکسی به این رسانه‌ها مراجعه کرده باشد براحتی می‌تواند لحن طایفه‌گرایانه را در گفتمان‌های این رسانه‌ها ببیند که پیوسته نسبت به خطر شیعه هشدار می‌دهند و بر سرنوشت اهل سنت عراق نوحه‌سرایی می‌کنند.

این گفتمان البته حقیقت رویکردها و مواضع عربستان سعودی را در قبال تحولات منطقه ازجمله بحران سوریه، یمن و پرونده هسته‌ای ایران نیز نشان می‌دهد.

فقدان تغییرات واقعی

هرکس تصور کند عربستان می‌تواند مواضع خود را تغییر داده و روند سیاست‌های کنونی‌اش را در ارتباط با تحولات منطقه عوض کند دچار اشتباه شده است. زیرا عربستان محکوم به عقده‌های طایفه‌گرایی مذهبی است و نمی‌تواند خود را از این عقده‌ها خلاص کرده یا به آسانی از آنها رها شود. حتی اگر به‌صورت ظاهری برخوردی مثبت از خود بروز دهد رفتار و تحرکات پنهانش عکس این را نشان می‌دهند. برفرض این‌که نهادهای سیاسی حاکم بر عربستان تصمیم گرفته باشند برخوردهای گذشته را تصحیح کنند ـ هرچند هنوز هیچ نشانه‌ای به چشم نمی‌خورد ـ بدون تردید این رویکرد با نهادهای دینی «وهابی» تصادم خواهد داشت، زیرا نهادهای مذهبی عربستان سعودی به‌طور کلی دیگر مذاهب اسلامی‌ را کفر می‌دانند.

موضعگیری عربستان نسبت به گروه داعش منفی است. به این معنا که ریاض در این باره موضعگیری اصولی و استراتژیک ثابتی ندارد. حتی اگر در این باره موضعی می‌گیرد به‌دلیل اختلافاتی است که با برخی کشورهای حوزه خلیج فارس ازجمله قطر یا ترکیه و مصر دارد. همه می‌دانند که داعش از رحم القاعده خارج شده و نخستین بذرهای القاعده نیز در عربستان کاشته شده بود.

مساله مهمی‌ که باید در پایان به آن اشاره کرد این‌که حسن نیت عراق و علاقه‌مندی این کشور برای گشودن صفحه جدیدی با عربستان امری پسندیده است، اما باید در این رابطه تمام مواضع و رویکردهای عربستان چه قدیم و چه جدید و چه ظاهر یا باطن آنها مد نظر باشد تا بغداد در آینده با حقایق دردناک و نتایج غیرمنتظره‌ای مواجه نشود.

منبع: العهد ‌/ مترجم: محمدعلی عسگری