بازار بزرگ تبریز و بازارچه‌های پیرامونی آن در دویست سال اخیر

آنچه در این کتاب عرضه شده است، بسیاری از نکته‌های ریز و درشت را بیش و کم عرضه می‌کند و راه را برای ادامه کار هموار می‌سازد. در آغاز کار باید کالبدهای اصلی و فرعی بازارها و سپس سازمان اقتصادی و اجتماعی و نیروی انسانی آن‌ها را باز شناخت و به ویژه نظام صنفی بازارها را که خواه ناخواه دگرگون خواهند شد، بررسی کرد و نیز به کارکردهای خاص بازار پرداخت و سرانجام تک نگار‌ی‌هایی را هم در مورد راسته‌ها و سراها و تیمچه‌ها و برخی دیگر از سازمان‌های بازار به رشتة تحریر درآورد. علاوه بر این برخی از صنوف را معرفی کرد و سرانجام نقشه پهنه‌بندی مشاغل و اماکن بازار و بازارچه‌های پیرامونی بازار را که در عین اهمیت کمتر مورد توجه قرار گرفته است، ترسیم نمود.

با اینکه بازار بزرگ تبریز یکی از عناصر اصلی زندگی این شهر تلقی می‌گردد و به عنوان «میراث جهانی» توسط یونسکو به ثبت رسیده است، ولی تاکنون اطلاعات کافی برای فهم و تحلیل آن در اختیار محققان قرار داده نشده است. باید توجه کرد که مناسبات بازار بزرگ تبریز در دوره معاصر و به ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دچار تحولات عمیق و گسترده‌ای شده است و تصویر تاریخی از بازار تبریز، به عنوان منطقه و فضای اصلی مناسبات پیشه‌وری و تجاری شهر بزرگ تبریز در حال تغییر و تبدیل است. فقدان اسناد و مدارک لازم برای بازشناسی نقش و کارکرد بازار بزرگ تبریز در زندگی شهری و تغییرات شتابان و بی‌پایان در موقعیت بازار تبریز ضبط تاریخ اجتماعی ـ اقتصادی بازار تاریخی تبریز و بازارچه‌های پیرامونی آن را لازم می‌نماید. نظر به اینکه در حوزه بازار با مسائل گوناگونی مواجهیم ناگزیر باید از مطالعات و تخصص محققان متعدد استفاده کرد. همچنین با توجه به فراوانی داده‌ها، اسناد و مدارک و نیز تاریخ شفاهی تنظیم و تدوین چنین مجموعه‌ای نیز دقت فراوانی می‌طلبد.

کار اصلی فراهم آمدن کتاب حاضر برعهده شعبه بنیاد ایران‌شناسی آذربایجان شرقی قرار داشته است و تلاش آقای محمود رنجبر فخری، سرپرست طرح در شعبه شایسته قدردانی است. آقای حمیدرضا آریان‌فر نیز با نظارت فعال کل پژوهش را به پیش برده و خانم فاطمه فریدی مجید در تهران ایشان را در این امر یاری کرده‌اند.
چاپ و آقای محسن مهاجر با پیگیری چاپ، ایشان را یاری کرده‌اند.

این کتاب در هشت بخش و چندین پیوست و یک پیشگفتار و مقدمه تنظیم شده است.

مقدمه دربرگیرنده دو بهره است: بهره اول: «هدف، موضوع، قلمرو و روش تحقیق٬ بهره دوم: «بازار؛ یک تأسیس اجتماعی».

بخش اول: عناصر اقتصادی شکل دهنده بازار بزرگ تبریزکه به دو فصل زیر تقسیم می‌شود: فصل اول، ساختار و ویژگی‌های عناصر کالبدی و فضاهای تجاری بازار تبریز» وفصل دوم به نام عناصر اصلی اقتصادی ـ کالبدی بازار تبریز»

بخش دوم: تک نگاری‌ها که سه فصل را در بر می‌گیرد: فصل اول: عناصر ارتباطی بازار تبریز و فصل دوم: با عنوان عناصر کالبدی و معماری بازار تبریز

بخش سوم: سازمان اقتصادی ـ اجتماعی و نیروی انسانی بازار بزرگ تبریز است و در دو فصل تنظیم شده: فصل اول: ویژگیهای سازمان اقتصادی بازار تبریز» و فصل دوم این بخش به عناوین و گروه‌بندی فعالیتهای بازار تبریزمی پردازد.

بخش چهارم: نظام صنفی بازار بزرگ تبریز در دو فصل تنظیم شده است: فصل اول: دیروز و امروز اصناف در بازار تبریزو فصل دوم: اصناف بازار تبریز

بخش پنجم: کارکردهای بازار بزرگ تبریزدر سه فصل تنظیم شده است: فصل اول: کارکرد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بازار تبریز و فصل دوم: کارکرد خدماتی، رفاهی و گردشگری بازار تبریزوفصل سوم: کارکرد ارتباطی و اطلاعاتی بازار تبریز

بخش ششم: نقشه‌های پهنه‌بندی مشاغل و اماکن بازار بزرگ تبریز در دو فصل تنظیم شده است: فصل اول پهنه‌بندیی کارکردی و موضوعی بازار تبریز و فصل دوم: نقشه‌های پهنه‌بندیی و جداول مشاغل بازار تبریز
بخش هفتم: بازارچه‌های پیرامونی بازار بزرگ تبریز
بخش هشتم: پیوست‌ها که شامل پنج فصل زیر می‌شود: فصل اول چکیده‌ای از گزارش ثبت ملی و جهانی بازار بزرگ تبریز، فصل دوم: کارکرد ویژه بازار٬ فصل سوم: وصف نقشه‌های تاریخی بازار تبریز، فصل چهارم: قسمت‌هایی از گاهشمار حوادث و وقایع و اسناد بازار تبریز در دوره قاجاریه و پس از آن فصل پنجم و منابع و ماخذ کتاب است. تصاویر متعدد بسیار خوب ویژگی دیگر این مجموعه غنی است. این کتاب با مقدمه دکتر حسن حبیبی و به همت بنیاد ایران شناسی در 424 صفحه منتشر شده است.