ریشه‌های تاریخی سبک زندگی ایرانیان

روح‌الله یوسفی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، ریشه‌های تاریخی سبک زندگی ایرنیان را از زندگی کو‌چ‌نشینی تا یک‌جانشینی بررسی کرد. این استاد دانشگاه گفت، کشور ایران بخشی از فلات پهناور ایران است، سرزمینی که گاه سرتاسر آن بخشی از امپراتوری پارس به شمار می‌آمده است. منطقه فرهنگی ایران حتی فراتر از این است؛ شمال هند، پاکستان، افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان، قفقاز و آناتولی بخشی از این جهان پارسی هستند. بحث درباب تاریخ، اقتصاد، جامعه، سبک زندگی و سیاست ایران بدون بررسی کامل جامعه کوچ نشینی ایران و سبک زندگی آنها در بستر تاریخی و باستانی‌شان میسر نیست.

وی افزود، عشایر کوچ‌نشین ایرانی و سبک زندگی آنها بخش مهمی از زندگی جامعه ایرانی را در کنار رفتار جامعه شهری و روستایی تشکیل می‌دهد. اقتصاد معیشتی بر دو پایه کشاورزی و دامپروری یا کوچ‌نشینی استوار است. جوامع خودگردان و خودکفا و نبود ساختار شهری از مشخصه‌های کوچ‌نشینی است و البته ناپایداری محیطی و ویژگی‌های خاص اقلیمی بر شکل‌گیری چنین ساختار زندگی مؤثر بوده است.

یوسفی که در باستان‌شناسی فلات مرکزی ایران دارای کرسی نظریه‌پردازی است گفت، بسیاری از الگوهای جامعه‌شناسی و تاریخی محققان غربی درباره تحولات تاریخی ایران مصداق ندارد و نیاز به مدل بومی دارد که بر اساس شناخت تحولات فلات ایران تدوین شده است. وی افزود، بخش عمده‌ای از رفتارهای امروزی ایرانیان به‌شدت متأثر از شرایطی است که ایرانیان طی هزاره‌ها درگیر آن بودند. نتایج کاوش‌ها نشان می‌دهد در ایران (پیش از اسلام) به معنای واقعی شهرنشینی با مشخصات ویژه شهر نداشته‌ایم. برخلاف آثار باستانی باقیمانده از مصر و بین‌النهرین، در ایران ساختار شهرنشینی وجود نداشته است. آثار باستانی ایران عمدتاً به کاخ و معبد محدود می‌شود و برخلاف نمونه‌های مصری، اثری از زندگی شهرنشینی در کنار معبد و کاخ نیست.

این استاد دانشگاه در ادامه افزود، هویت ملی- تاریخی و مذهبی در ایران طی سده‌ها هیچگاه از هم جدا نشده است که البته سه عنصر زبان فارسی، دین اسلام و قلمرو فرهنگی ایران در این زمینه نقش داشته‌اند. 

وی گفت، تمدن لزوماً با داشتن آثار باستانی همراه نیست، بلکه در قالب فکر و نبوغی است که در ارتباط با شرایط محیطی حاصل می‌شود. وی با اشاره به گل‌نوشته‌های باستانی افزود، خط و کتابت نشانگر میزان پیچیدگی جوامع است و جوامع کوچ‌نشین به مرحله ابداع خط برای استفاده روزمره خود و ثبت تعداد احشام رسیده بودند.

یوسفی گفت، حکومت‌های ایرانی از آغاز امپراطوری هخامنشیان تا قرن اخیر را کوچ‌نشینانی پایه‌گذاری نمودند که خود نیز هدف حمله بقیه کوچ‌نشینان قرار می‌گرفتند و بنابراین با حکومت کوچ‌نشین دیگری جایگزین می‌گشته‌اند. شاید سرآغاز این حکومت‌های قبایلی، هخامنشیان دانسته شود اما مطالعات باستان‌شناسی ثابت کرده است که ریشه‌های این تفوق و حکومت‌داری را باید در هزاره پنجم قبل از میلاد در فلات ایران جستجو نمود. بر اساس مدارک مدیریتی که در بقایای باستان‌شناسی همچون مهرها و اثر مهرها نمود یافته و بر اساس پژوهش‌های مردم‌نگاری، ساختارهای سنتی و اجتماعی قبایل و ایلات در پیش از تاریخ به سمت پیچیدگی روابط اجتماعی سوق می‌یابد. نتیجه این پیچیدگی، افزایش و گسترش روابط مدیریتی و اقتصادی است که تنها یک گام با تشکیل حکومت در هزاره سوم قبل از میلاد فاصله دارد.