فتح خرمشهر به روایت نمایش رادیویی

پرونده ساخت فیلم سینمایی «دا» به نتیجه‌ای نرسید، اما گروهی از هنرمندان رادیویی در فاصله زمانی سه، چهار‌ماهه این نمایش را اجرا و ضبط کردند. نمایش رادیویی «دا» دقیقا دهم بهمن سال گذشته به اداره صدای استان‌ها تحویل داده شد.

نمایش رادیویی دا در 30 قسمت 30 دقیقه‌ای به سفارش اداره کل صدای استان‌ها و معاونت امور مجلس و استان‌ها تهیه و تولید شد. در این مجموعه رادیویی نزدیک به 75 بازیگر به ایفای نقش پرداختند که بیشتر آنها از میان هنرمندان رادیویی استان‌ها انتخاب شده‌ بودند.

دست‌اندرکاران رادیو روی این نمایش حساب ویژه‌ای باز کرده‌اند. چون این مجموعه از روی یک کتاب پرمخاطب و جذاب به نام «دا» اقتباس شده است. ضمن این که تصویری واقعی و احساس‌برانگیز از حماسه‌آفرینی اهالی «خرمشهر» در سال‌های خون و قیام ارائه می‌دهد.

سال گذشته در مراسم آغاز تولید مجموعه نمایشی «دا» رمضان موسوی‌مقدم معاون امور مجلس و استان‌ها از این نمایش به عنوان یک «حرکت فرهنگی در جهت ماندگاری ارزش‌‌های دفاع مقدس» یاد کرد و گفت: ‌کتاب «دا» قصه و داستان نیست که حقیقتی است برخاسته از دل یک انسان درد کشیده. این کتاب گوشه‌ای از حقایق 8 سال دفاع مقدس و منشور واقعیت ملتی است که داغ‌نامه‌ای علیه متجاوزان و فزون‌خواهان همه عالم را به رشته تحریر درآورده‌اند.

در حال حاضر این مجموعه از برخی شبکه‌های استانی رادیو پخش می‌شود و قرار است این نمایش از تمام سی و دو شبکه استانی صدا پخش شود.

حسین توسلی تهیه‌کننده مجموعه نمایشی رادیویی «دا» در گفتگویش با روزنامه جام‌جم از روزهایی می‌گوید که قرار بوده سی‌دی این نمایش به خانم «حسینی» تحویل داده شود. او می‌گوید: اولین نسخه از سی‌دی را به خود خانم «حسینی» دادم تا متبرک شود. خیلی ترس و لرز داشتم که ببینم واکنش او چیست. خدا را شکر از کلیت کار راضی بود.

او تاکید می‌کند: امیدوارم این نمایش بهانه‌ای برای آشتی‌دادن مخاطب با قالب «نمایش‌های رادیویی» باشد. توسلی درباره جزییات ساخت نمایش «دا» چنین توضیح می‌دهد: در این نمایش از ظرفیت‌های استان‌ها استفاده کردیم. کار به صورت متمرکز در مرکز ساری انجام شد و بیشتر بازیگران ما از نیروهای رادیو مازندران هستند. در گروه بازیگران از نیروهای استان‌های خراسان شمالی، گرگان، گیلان، همدان و سمنان هم استفاده کردیم. البته ما دوست داشتیم افرادی از تمام استان‌ها در این کار مشارکت داشته باشند، اما توانستیم به سمت بازیگران استان‌های همسایه مازندران برویم.

وی درباره لهجه‌های بازیگران بومی می‌گوید:‌ در این نمایش به سمت هیچ لهجه‌ای نرفتیم و دغدغه‌مان این بود که فضای نمایش تداعی‌کننده لهجه خاصی نباشد.

حسین توسلی که خودش نمایش‌های رادیویی زیادی را در رابطه با دفاع مقدس تهیه کرده می‌گوید: من فعالیت‌های رادیویی‌ام را مدیون فضای دفاع مقدس هستم. در جشنواره‌های مختلف با نمایش‌های ژانر جنگ به موفقیت رسیدم.

او اجرای «جلوه‌های ویژه صوتی» را دشوارترین بخش تهیه نمایش‌های رادیویی جنگی می‌داند و می‌گوید:‌ در سریال‌های تلویزیونی با نشان دادن یک «خاکریز» می‌توان آن را برای مخاطب تداعی کرد، اما تصویر کردن یک خاکریز از طریق رادیو کار دشواری است. در مقابل در نمایش‌های رادیویی به راحتی می‌توانی لوکیشن‌هایت را تغییر بدهی. یعنی به عنوان مثال می‌توانی از جبهه جنوب به جبهه غرب بروی و تفاوت این دو فضا را صحنه‌سازی کنی.

این تهیه‌کننده به ضرورت «فرار از کلیشه‌ها» در ساخت نمایش‌های رادیویی جنگی اشاره می‌کند و یادآور می‌شود: نباید به گونه‌ای صحبت کنیم که انگار رزمندگان و شهدا «تافته جدا بافته» بوده‌اند. آنها جزیی از مردم بوده و در میان آنها زندگی می‌کرده‌اند، اما نسبت به بقیه «آدم‌تر» و «جوانمردتر» بوده‌اند.

توسلی تاکنون نمایش‌های رادیویی مختلفی را همچون «سرداران سبز»،‌ «سیر و سلوک»، «چشم به راه»، «سیرت خوش مهدی» و «من بی‌تو» با موضوع «دفاع مقدس» تهیه کرده است. او قصد دارد در برنامه «سرداران سبز» زندگی 1500 نفر از شهیدان استان مازندران را بازسازی رادیویی کند.

توسلی درباره شیوه اقتباس از کتاب «دا» تصریح می‌کند:‌ ما سعی کردیم تا حد امکان به کتاب وفادار باشیم. یعنی در نمایش‌مان نکته‌ای را خارج از کتاب نیاوردیم. همچنین تلاش کردیم نقاط عطفی که نویسنده کتاب تاکید داشته حذف نشود.

در بخش‌هایی از نمایش، بازیگر نقش «زهرا» برای یک خبرنگار (سیده‌اعظم حسینی) صحبت می‌کند. ما این بخش‌ها را به شیوه روایی کار کرده‌ایم. برخی جاها هم از ظرفیت‌های نمایشی رادیو استفاده کرده‌ایم. حتی خیلی‌ها به ما اعتراض می‌کردند که چرا بخش‌های بیشتری را نمایشی نکرده‌اید.

این تهیه‌کننده درباره مزیت‌های ادبی کتاب «دا» می‌گوید: این کتاب سرشار از ظرفیت و قابلیت است. من هربار کتاب «بر باد رفته» را می‌خواندم با خودم می‌گفتم این کتاب با چه ظرافتی در لابه‌لای یک داستان عاشقانه درباره حوادث جنگی آمریکا جهتگیری کرده است. کتاب «دا» را نیز می‌توان یک رمان عاشقانه جنگی به شمار آورد.

توسلی با بیان این که امثال خانم «حسینی» در کشور ما‌ زیاد هستند می‌گوید: باید به سراغ کسانی که خاطراتی از جنگ دارند برویم و از آنها بخواهیم صندوقچه دلشان را باز کنند. داستان‌نویسان می‌توانند با کمک این افراد واقعیت‌های جنگ را برای مردم بازگو کنند.

وی می‌افزاید: بزرگ‌ترین تلاش ما این بود که تاثیر کتاب «دا» را حفظ کنیم. این کتاب لحظات تاثیرگذاری دارد. برای من احساس‌برانگیز‌ترین لحظه جایی است که دختری با سن و سال کمش جنازه‌ها را جابه‌جا می‌کند یا جایی که به شکم یک مادر باردار ترکش می‌خورد.

این تهیه‌کننده تصریح می‌کند: ما نسبت به این کتاب احساس تعهد می‌کردیم و می‌خواستیم واقعیت‌های بیان‌شده در کتاب را صادقانه بیان کنیم. بنابراین از خلق لحظات نمایشی اغراق‌آمیز پرهیز کردیم. سعی‌مان این بود که المان‌های صوتی درستی به کار روند و صدای تیر و انفجار اغراق‌آمیز به نظر نرسد. ضمن این که استان‌های جنوبی و غربی با «بادهای موسمی» مواجهند و این صداسازی در پس‌زمینه نمایش رادیویی «دا» شنیده می‌شود.

جواد پیشگر کارگردان نمایش رادیویی «دا» نیز در گفتگو با خبرنگار جام‌جم می‌گوید: در این نمایش برای انتقال مضامین ارزشی و حسی بر حسب ضرورت از عنصر روایت هم استفاده کرده‌ایم. یعنی بخش‌هایی از داستان را که خود شخصیت روایت و توصیف می‌کند توسط یکی از بازیگران ما خوانده شده است. این بخش‌ها به قسمت‌های نمایشی وصل می‌شوند. او با اشاره به این که هیچ کدام از شخصیت‌های نمایش لهجه ندارند می‌افزاید: من اصراری بر لهجه و گویش خاصی نداشتم. ضمن این که ممکن بود لهجه درست از کار درنیاید و نمایش لطمه ببیند. این کارگردان ادامه می‌دهد: بر حسب نیاز در کنار کلام و بیان از صداسازی و موسیقی هم استفاده کرده‌ایم.

برخی عوامل و دست‌اندرکاران این مجموعه نمایشی رادیویی عبارتند از تنظیم و کارگردان: جواد پیشگر، تهیه‌کننده: حسین توسلی، آهنگساز: شهاب آزادی وطن و بازیگران: صدیقه کیانفر، نازنین مهیمنی، فریبا طاهری، مجید حمزه‌لویی، سعیده فرضی، رویا فلاحی، سیما خوش‌چشم و... .