جایی برای فرماندهی حادثه

با یادآوری این خاطرات و بررسی مواردی چون زلزله دردناک بم، رودبار، طبس، بوئین‌زهرا و... می‌توان تصویر بهتری از اوضاع ساخت. در چنین لحظاتی شاید فرصت آنقدر نباشد خود را به گوشه‌ای ‌امن برسانیم. این خیال‌پردازی نیست، واقعیتی است که هرازگاه در نقطه‌‌ای اتفاق می‌افتد و خساراتی بر جا می‌گذارد. تحت تاثیر همین اتفاقات تلخ، بشر امروز برای کاستن میزان آسیب‌رسانی چنین حوادثی، چاره کار را در پیشگیری و برنامه‌ریزی برای مقاوم‌سازی محیط زندگی خویش یافته است. اقداماتی از این دست در کنار مدیریت منسجمی که بتواند به عنوان مغز تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی عمل کند از ضروریات زندگی امروز به شمار می‌آید. ضرورتی که سال‌هاست در کشور ما نادیده گرفته شده است. افتتاح مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران که امروز قرار است انجام شود بهانهای است برای پرداختن به ضرورت این موضوع و آمادگی بیشتر برای مقابله با بحران.

اگر روز‌های تلخ وقوع زلزله یا حتی سوانح و حوادث دیگری مثل سیل و خشکسالی را مرور کنیم و دشواری‌های عملیات مقابله با آن را به خاطر بیاوریم، بهتر می‌توان به ضرورت وجود ساختار و برنامه‌ای منسجم و مرکزی برای مقابله با آنها پی برد. پرسش کلیدی در چنین مرکزی برای مقابله با آنها می‌تواند بر این محور تمرکز یابد که در چنین لحظاتی برای کسی که در زیر آوار مانده چه کاری می‌توان انجام داد؟ بر این مبنا می‌توان فهمید که مدیریت چنین حوادثی ‌ که هر از گاه در اطراف ما اتفاق می‌افتد ‌ از جنس خاصی برخوردار است. فراهم کردن زیر ساخت‌های این مدیریت در شهر بزرگی چون تهران که خود روی گسل‌های لرزان‌قرار گرفته، امری جدی است که با افتتاح «اتاق مدیریت بحران» می‌توان شاهد جدی گرفته شدن آن در ساختار مدیریت شهری بود.

بشر در طول تاریخ در برابر حوادثی که بنیان زندگی‌جمعی‌اش را تهدید می‌کرده، همواره به دنبال یافتن راهی برای مقاومت بوده است. از تلاش بشر برای یافتن راهی به منظور پیشگیری از گسترش بیماری‌های مرگبار گرفته که منجر به شکل‌گیری برنامه واکسیناسیون‌ها در سطح جهان و در نتیجه از بین بردن این بیماری‌ها شده تا تلاش برای پیشگیری از خسارات فراوان حوادث و سوانح طبیعی چون سیل و زلزله. نگاهی به تلاش‌های انجام گرفته در بستر تاریخ نشان می‌دهد که انسان هیچ‌گاه در برابر حوادثی که زندگی‌اش را تهدید می‌کرده موضعی انفعالی نداشته است. دستاورد‌های امروز زندگی ما و اقداماتی که برای مصون ماندن در برابر حوادثی چون زلزله در برخی کشورها انجام گرفته می‌تواند به معنی تایید این نکته باشد. در کشور ما نیز که پایتخت آن بر زمینی لرزه خیز بنا شده است نمی‌توان نسبت به انجام اقداماتی از این دست بی‌توجه بود. حادثه تلخی چون زلزله بم نشان داد که بی توجهی به حوادثی از این دست تا چه اندازه می‌تواند خطرناک باشد. بر این مبنا طی سال‌های اخیر اقداماتی برای خروج از کمبودهای این حوزه انجام گرفته است. یکی از این اقدامات احداث اتاق مدیریت بحران شهر تهران (مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران) است. مرکزی برای مدیریت بحران‌هایی چون زلزله که به گفته کارشناسان، ساختمان توان رویارویی با بزرگ‌ترین زمین‌لرزه‌های احتمالی در حوزه زمین‌شناختی محل احداث خود را بدون ایجاد وقفه در عملکرد و کارایی دارد.

اتاقی از آن خود

مدیریت بحران‌هایی چون زلزله از جنس خاصی برخوردار است که نمی‌توان بدون توجه به معیار‌های علمی و دانش فنی لازم نقشی مفید در آن ایفا کرد. طی سال‌های اخیر تلاش بسیار زیادی از سوی متخصصان انجام گرفته تا نحوه فعالیت در این حوزه در ذهن شهروندان و کارشناسان روشنتر شود. همزمان با این تلاش‌های نظری، تلاش‌های فنی و عمرانی صورت گرفته نیز هم‌عرض با دیگر اقدامات پیش رفته که دستاورد‌های زیادی نیز به دنبال داشته است. احداث و راه‌اندازی مرکز فرماندهی مدیریت بحران در شهر تهران نمونه‌ای است که با راه‌اندازی آن دغدغه‌های مربوط به نداشتن مدیریت ثابت در حین بروز حوادث و سوانحی چون زلزله را می‌توان رفع کرد.

مازیار حسینی، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در این باره می‌گوید: «آنچه این پروژه را در نوع خود ممتاز ساخته بخشی از اصول و مفاهیم و جزئیات فنی مهندسی است که برای اولین بار در کشور تجربه می‌شود.»

وی با بیان این نکته به اهمیت وجود چنین مرکزی پرداخته و می‌افزاید: «موضوع فرماندهی مدیریت بحران در حوزه مدیریت شهری تعریف شده است و سابقه دور و درازی ندارد. از این نظر عموما رسم بر این است در زمانی که مشاوری طراحی یک ساختمان را آغاز می‌کند بر مبنایکارکرد آن این کار را انجام می‌دهد. به عنوان مثال زمانی که ما می‌خواهیم یک مجتمع فرهنگی، بیمارستان، مدرسه یا یک دانشگاه را طراحی کنیم تجربه بسیار زیادی در این حوزه داریم. مفاهیم و فضاها را می‌شناسیم و براحتی مهندسین ما می‌توانند ارتباطات فضایی و خواسته‌های کارفرما را در این پروژه‌ها دنبال کنند و طرحی را به روی کاغذ بیاورند، اما در پروژه مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران شهر تهران چون نخستین تجربه حداقل در بخش غیرنظامی در کشور بود ما هیچ نمونه ‌مشابهی نداشتیم که بخواهیم از روی آن الگوبرداری و این فضاها را تعریف کنیم. بناچار مجبور بودیم با انجام مانور‌های متعدد، هم بحث ساختار ستاد مدیریت بحران شهر تهران را با یک رویکرد علمی و رویکردی واقع‌نگرانه طراحی کنیم و هم تجربه‌ای را که در این مانور‌ها به دست آمده به مفاهیم طراحی و معماری اتاق بحران شهر تهران منتقل کنیم.»

یکی از موضوعاتی که در کشور ما طی چند سال اخیر بحث زیادی به دنبال داشته موضوع مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در کشور و در شهری چون تهران بوده است. باوجود همه اقدامات صورت گرفته در این زمینه هنوز تا رسیدن به نتیجه مطلوب فاصله بسیاری وجود دارد. این همان نکته‌ای است که در طراحی و ساخت اتاق بحران شهر تهران توجه خاصی به آن شده و از این نظر این ساختمان را به مورد ویژه‌ای تبدیل کرده است.

حسینی در این باره چنین می‌گوید: «موضوعی که می‌شود گفت در این ساختمان تجربه جدیدی در کشور به حساب می‌آید، بحث مفاهیم طراحی لرزه‌ای آن بود. همیشه وقتی صحبت از ساختمان مقاوم می‌شود معلوم نیست که این ساختمان مقاومتش باید در برابر زلزله چند ریشتری باشد. از نظر مهندسی فرض بر این است که ساختمان ما بتواند در زمین لرزه‌هایی که در طول 50 سال عمر مفید یک سازه حداقل 50 درصد احتمال وقوع داشته باشد، هیچ آسیب سازه‌ای نبیند. همچنین در مواجهه با زلزله بزرگ‌تری که احتمال وقوع آن تنها 10 درصد در طول 50 سال عمر مفید سازه‌هاست، ساختمان اجازه پیدا می‌کند آسیب سازه‌ای هم ببیند، اما فرو ریزش ناگهانی نداشته باشد و بتواند جان ساکنان خود را در حد امکان حفظ کند. ولی قاعدتا ساختمان‌هایی که تحت تاثیر چنین زمین‌لرزه‌های بزرگی قرار می‌گیرند بعد از زمین لرزه دیگر کارآیی و کارکرد خود را از دست می‌دهند و نمی‌توانند آن خدماتی که قبل از زمین لرزه ارائه می‌کردند، بعد از زمین لرزه هم داشته باشند.»

وی می‌افزاید: «زمین لرزه‌های دسته دوم، زمین لرزه‌هایی هستند که با دوره بازگشت اصطلاحا هر 475 سال یک‌بار احتمال وقوع دارند. در طراحی‌ای که ما برای بسیاری از مراکز حساس و مهم‌ انجام می‌دهیم،مثل مراکز آتش‌نشانی، بیمارستان‌ها و جاهای حساس و مهم معمولا این سبک از طراحی مد نظر قرار می‌گیرد. در طراحی مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران شهر تهران ما سطح بالاتری را در کشور تجربه کردیم. بر این مبنا ما ساختمانی را طراحی کردیم تا بتواند برای زلزله‌هایی که تنها 2 درصد در طول 50 سال احتمال وقوع دارند، یا به عبارتی دیگر برای تمام زمین لرزه‌ها با هر بزرگایی در طول 2475 سال می‌تواند در شهر تهران و شعاع 150 کیلومتری آن رخ بدهد، این ساختمان تحمل خود را نه تنها حفظ کند که به‌ویژگی‌های کارکردی آن هم هیچ‌گونه لطمه‌ای وارد نشود و به اصطلاح خدمات‌دهی بی‌وقفه خود را حفظ کند. این مفهوم طراحی، بی‌شک برای بار اول بود که در کشور در طراحی یک سازه مد نظر قرار گرفت. از این نظر این ساختمان در نوع خودش بی نظیر است.»

کامبد امینی‌حسینی، رئیس پژوهشکده مدیریت خطرپذیری و بحران پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله نیز با اشاره به نصب سیستم هوشمند ارزیابی تلفات و خسارات در اتاق مدیریت بحران شهر تهران این قابلیت را در کشور بی‌بدیل میخواند و می‌گوید: «این سامانه برای اولین بار در کشور به کار گرفته شده است.»

وی در مورد چگونگی فعالیت سیستم ارزیابی تلفات و خسارات اتاق مدیریت بحران شهر تهران می‌افزاید: «این سیستم که در کشور ژاپن نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد با استفاده از مجموعه‌ای از شتاب‌نگارهایی نصب شده که در ایستگاه‌های سطح شهر فعالیت می‌کند. در زمان بروز زلزله این ایستگاه‌ها میزان شتاب جنبش زمین را اندازه‌گیری می‌کنند و آن را به وسیله خطوط ارتباطی زمینی و ماهواره‌ای به مرکز مدیریت بحران انتقال می‌دهند و در این مرکز نیز نرم‌افزار‌های خاص این اطلاعات را با توزیع ساختمان‌های سطح شهر و وضعیت آنها تلفیق و آسیب‌پذیری ساختمان‌ها را بر اثر وقوع زلزله برآورد می‌کند و براساس آن، نقشه توزیع خسارت و تلفات در مقیاس بلوک در بازه زمانی 20 دقیقه بعد از وقوع زلزله تهیه می‌شود.»

امینی حسینی با بیان این‌که این سیستم میزان خسارات را به صورت دقیق محاسبه می‌کند، می‌گوید: «بعد از ارائه نقشه مناطق آسیب‌دیده از طریق رایانه، امدادگران می‌توانند با توجه به وسعت خرابی هر منطقه به آنجا اعزام شدند و امداد‌رسانی کنند.»

کارشناسان بر این عقیده‌اند که اتاق‌های مدیریت بحران در سطح استاندارد و باید به گونه‌ای احداث شود که امکانات اضطراری در آن محل وجود داشته باشد و بتواند حداقل تا 72 ساعت بدون هیچ‌گونه نیاز به دریافت خدمات شهری فعالیت کند. این همان موضوعی است که در مورد اتاق مدیریت بحران اتفاق افتاده است به گونه‌ای که کارشناسان معتقدند تاکنون در کشور چنین ساختمانی طراحی و احداث نشده است.

اهمیت سرمایه‌گذاری

محمدحسین مقیمی، رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی با اشاره به لزوم سرمایه‌گذاری در امر ساخت اتاق‌های بحران در کشور می‌گوید: «ساخت اتاق‌های بحران در تمامی شهرهای کشور امری مهم و ضروری است و بر همین اساس در حال حاضر ساخت این مراکز در دستور کار قرار گرفته است.»

وی می‌افزاید: «با توجه به زلزله‌خیز بودن کشور و وجود گسل‌های مختلف در شهرها و خصوصا تهران، وجود مرکز مدیریت بحران با ساختمان ویژه آن می‌تواند در زمان بروز حادثه به عنوان مرکز فرماندهی امداد و نجات نقش مهم و تاثیر‌گذاری را ایفا کند. لزوم ایجاد چنین مرکزی در تهران برای تمامی مدیران امری پذیرفته شده است و لذا باید در شهرهای دیگر نیز بر اساس الگو و تجربه به دست آمده در تهران به این امر توجه شود.»

حمزه شکیب، رئیس کمیسیون توسعه و عمران شهری شورای اسلامی شهر تهران نیز با اشاره به اقدامات انجام گرفته در ساخت و تجهیز اتاق مدیریت بحران شهر تهران، این مکان را الگویی مناسب برای دیگر کلان‌شهرهای کشور دانسته و می‌افزاید: «در زمان‌های بحران افرادی که مسوولیت مدیریت بحران را برعهده دارند باید خود در مکانی این کار را انجام دهند که آسیب‌پذیری آن در حد صفر باشد و امکانات آن نیز در آن محل به گونه‌ای باشد که امکان دسترسی به عوامل و فرماندهی جهت امداد و نجات و عوامل دیگر فراهم باشد.»

وی با اشاره به طراحی و ساخت مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران شهر تهران ادامه می‌دهد:« این سازه مکان بسیار مناسبی برای فرماندهی، کنترل و هدایت تیم‌های فرماندهی و امدادی در زمان‌های بحرانی است و به لحاظ ایمنی و تجهیزات نیز در سطح بسیار بالایی قرار دارد.»

منصور نویریان معاونت پیشگیری و کاهش خطر‌پذیری سازمان مدیریت بحران شهر تهران نیز در این باره می‌گوید: «مهم‌ترین شاخصه طراحی معماری فضاهای این مرکز، تبعیت از اصل عدم تمرکز در عملیات مقابله و حفظ وحدت فرماندهی در صحنه حادثه و تاکید بر ایجاد بستر هماهنگی ستادی است. این مرکز کانون ارتباط با ستاد‌های مدیریت بحران 22 گانه، مراکز هماهنگی کمیته‌های تخصصی ستاد و تمامی سازمان‌های ذی مدخل در امر مقابله با بحران‌ها خواهد بود.»

وی با بیان این که ارتباطات فضایی به گونه‌ای دیده شده که این مرکز از فعالیت‌های در حال انجام در ستاد‌های مختلف محلی و تخصصی در سطح شهر اطلاع یابد و در مواقع لزوم و در سطح ستادی وارد عمل شود، می‌افزاید: واحد پایش و پردازش اطلاعات به عنوان قلب تپنده مجموعه، به صورت 24 ساعته شهر تهران را با سامانه‌های مختلف پایشی از شبکه‌های لرزه‌نگاری، شتاب‌نگاری و هواشناسی و... گرفته تا دوربین‌های کنترل ترافیک و نظارتی تحت کنترل خواهد داشت.

وی با اشاره به این که در این واحد بستر‌های مناسب فناوری اطلاعات جهت سامانه‌های هشدار سریع )early warning( پیاده‌سازی شده است، می‌گوید: از نظر فنی و مهندسی مهم‌ترین اصل حاکم بر طراحی و اجرای این مجموعه منحصر به فرد، استفاده از سیستم‌های چند لایه و پشتیبان است.»

معاون پیشگیری و کاهش خطر‌پذیری سازمان می‌افزاید: «این اصل در تاسیسات مکانیک، برق ، الکترونیک و ارتباطی مد نظر بوده است. مهندس‌نویریان در پایان با بیان این نکته که تمامی تجهیزات حیاتی دارای رزرو مناسب به صورت آماده به کار (stand - by) هستند، گفت: «همزمان با افتتاح ساختمان مرکز فرماندهی به عنوان بستر سخت‌افزاری ستاد مدیریت بحران شهر تهران، چند سامانه مهم نرم‌افزاری از جمله سامانه تخمین سریع خسارات و تلفات و پرتال داخلی ستاد مدیریت بحران شهر تهران نیز راه‌اندازی خواهد شد.»

حمیدرضا قریب