نقد و تحلیل محتوایی سریال «خاک سرخ»

رویکرد ابراهیم حاتمی کیا به تلویزیون ، می تواند کاری بسیار مثبت و سودمند به حساب آید ؛ چرا که تلویزیون ، دستکم برای کارهای خوب و دارای استحکام بنیادی چشمگیر
کد خبر: ۱۹۵۶۵
، مخاطبان تضمین شده بی شماری دارد.
شاید مقاومت ناخواسته حاتمی کیا در برابر جذابیت های جعبه جادو ، تنها به انگیزه جلب و جذب همین مخاطبان گسترده به پایان رسیده است و او به فیلمسازی در تلویزیون رضایت داده است . «خاک سرخ»، نخستین مجموعه تلویزیونی حاتمی کیا در تلویزیون ، بار دیگر نشانگر بازگشت او به موضوعی از جنگ و حماسه دفاع مقدس با تاکید بر مقاومت های مردمی در جریان سقوط خرمشهر است . حاتمی کیا حتی در «موج مرده» و «ارتفاع پست» یا «آژانس شیشه ای» نیز، کم و بیش ، از همان موضوع های دلخواه خود درباره جنگ ، جبهه و آدمهای جنگ و جبهه سخن می گوید. او، در برابر این آدمها ، خود را همیشه «مدیون» می داند. «خاک سرخ» اگر چه چند مقطع به هم پیوسته در روزهای اشغال و سقوط خرمشهر را به تصویر می کشد، اما به لحاظ القای حس آواره شدن ، از دست دادن داشته ها و بر باد رفتن میراث های ارزشمند مناسبت ها و پیوندهای خانوادگی ، قومی و ملیتی ، کاری است که گویی به کل جنگ و دفاع 8ساله ما نظر دارد. کوچه شقایق ، پلاک 4 تنها یک نشانه و نشانی مشخص است که می تواند نمادی از همه کوچه هایی باشد که بر سنگفرش هایش خون شهیدان پاشیده شده است و به خاک خرمشهر ، رنگی سرخ بخشیده است . از کوچه شقایق ، پلاک 4 در چند صحنه از فیلم ، به مثابه یک خطه خون رنگ ، با چنگ و دندان دفاع می شود و به عنوان مرکز ثقل همه تجاوزها و غارتها معصومیت و مظلومیت آدمهایی چون : ایرج محجوب ، لعیا، لیالی و لیلا به ما معرفی می شود و مخاطب فیلم آشکار از عشق و ایثار و از جان گذشتگی این آدمهای ستمدیده ، نشانه می بیند. نخستین مجموعه تلویزیونی حاتمی کیا با ترکیب مناسبی که دارد ، نقطه روشن دیگری در کارنامه فیلمسازی او به شمار می آید، بویژه این که برای خود او نیز تجربه مثبتی است که او را به ساخت فیلمها و مجموعه هایی که بتواند در تلویزیون با مخاطبان گسترده ای عرضه شود ، تشویق می کند. «خاک سرخ» در زمان پخش از تلویزیون ، با آن که به همراه چند مجموعه تلویزیونی دیگر عرضه می شد ، با این همه ، برای مخاطبان همگانی تلویزیون ، اثری متفاوت به حساب آمد و به دلیل جذابیت های انکارناپذیر آن ، طرفداران بی شماری جذب کرد. بویژه در وجه داستان پردازی ، کششهای درونی داستان فیلم به اندازه ای بوده که بسادگی توانسته است طیف گسترده ای از مخاطبان را جذب کند. حاتمی کیا در انتخاب بازیگران فیلم خود، دقت و وسواس خوبی نشان داده است . پرویز پرستویی در نقش ایرج محجوب و چهره های دیگری همچون لاله اسکندری (لیلا) ، بهناز جعفری (لعیا)، مهتاب کرامتی (لیالی) و همین طور حبیب رضایی ، مجموعه ای از بازیگران مستعد و پرتوان را در کنار هم قرار داده است تا در ایفای نقشهای کلیدی این مجموعه کاری پذیرفتنی ارائه کند. پرویز پرستویی در نقش «ایرج» بازی بسیار دشوار و در عین حال متفاوت با بازیهای گذشته خود ، حس و حال های منحصر به فردی را ارائه می کند. او ، در «خاک سرخ» هرگز فرصت قدرت نمایی (به عنوان یک قهرمان) ندارد و جالب است که در نمایش عجز و ناتوانی آدمی که پیوسته باید خشم فروخورده خود را به رخ تماشاگر مجموعه بکشد ، بسیار دقیق و ظریف عمل می کند. بازیهای او در این فیلم ، بسیار درونی است . انگار باید به جای نمایش ترس و خشم و هیجان در پوسته ظاهری چهره اش ، به جای این که مثلا به هنگام مصیبتی عظیم ، اشکی در چشمهایش حلقه بزند ، باید ، در حالی که تنها در درونش اشک می ریزد ، با چهره اش و با حرکاتش ، چنین حسی به مخاطب خود القا کند. همین وظیفه دشوار ، البته به عهده دیگر بازیگران مجموعه نیز قرار گرفته است و تنها به همین شخصیت و به همین بازیگر محدود نمی شود. در چهره پردازی مهتاب کرامتی - که یکی از بهترین بازیهای دوران بازیگری خود را نیز ارائه می کند - همه دقت نظرهایی که به کار گرفته می شود، نوعی ناهمگونی میان چهره و «نقش» او دیده می شود. شاید تا حدودی سابقه ذهنی تماشاگر این مجموعه از نقشهای گذشته چنین بازیگری نیز بی تاثیر نباشد ؛ اما واقعیت این است که اگر حاتمی کیا با همین چهره پردازی دقیق ، مثلا از هما روستا - به جای مهتاب کرامتی - در نقش مادر لیلا و لعیا استفاده می کرد ، فضای کار ، بسیار طبیعی تر به نظر می رسید. شاید بازی کرامتی در نقش شخصیتی مثل لیلا یا لعیا می توانست به لحاظ حسی ، به تماشاگر «خاک سرخ» احساس واقعی تری القا کند و بسیار طبیعی تر و پذیرفتنی تر به حساب آید. بویژه که در چهره پردازی لیالی - از نظر رنگ چهره ، دست و...- در موارد انگشت شماری تعادل منطقی از دست می رود و در نوع آرایش چهره او تفاوت هایی بسیار جزیی - اما اثرگذار - دیده می شود. «خاک سرخ» در بافت کلی خود ، در رده فیلمهای مستند - داستانی قرار می گیرد. فضاسازی این مجموعه ، آنچنان طبیعی و باورپذیر به نظر می رسد که برای نمونه ، وقتی در صحنه هایی از گلوله باران توپهای عراقی ، کوچه شقایق - بویژه خانه «ایرج» - وضعی آشفته و در هم ریخته پیدا می کند، یا در سراسر کوچه سر و روی همه درها و دیوارها جای گلوله ها، در همه جا مثل آبکش سوراخ سوراخ به نظر می رسد، کمتر کسی در واقعی نبودن این فضاها و بازسازی سینمایی صحنه هایی از جنگ ، تردیدی به دل راه می دهد. در همه صحنه های مجموعه ، همواره حس غریبی جریان دارد. بیننده ، حضور دشمن را همیشه در یک قدمی آدمهایی که در حال دفاع از خانه و کاشانه خود هستند ، آشکارا حس می کند. انگار دشمن ، همیشه در یک قدمی آنهاست . انتقال چنین حسی در سراسر فیلم ، احساس عجیبی به تماشاگر می دهد. او، به روشنی می بیند که هیچ کس ، هنگام عبور از جاده اصلی - که به خرمشهر می رسد - حتی فرصت یک پنچرگیری ساده چرخ ماشین خود را هم ندارد! در یک چشم بر هم زدن ، زیر آتش گلوله های دشمن ، از پای درخواهد آمد و.... همه و همه این فضاسازی ها در مجموعه «خاک سرخ» بسیار دقیق و باورپذیر شکل می گیرد و حاتمی کیا در کمال ظرافت از همه تجربه ها و دانسته هایش برای هر چه طبیعی تر شدن و واقعی تر جلوه دادن چنین فضاهایی ، سود می جوید. هما روستا اگر چه ، در صحنه های اندک شماری از این مجموعه حضور دارد؛ اما با توجه به سابقه بازیهای درخشان تئاتری و به دلیل بازیهای زیرپوستی ، چشمهای کنجکاو و جستجوگری که گویی پیوسته به دنبال گمشده ای می گردد، در این مجموعه بخوبی می درخشد. تصویربرداری شاپور پورامین - به شیوه - DVD در کل کار بسیار روان و کم نقص به نظر می رسد. موسیقی متن محمدرضا علیقلی را باید یکی دیگر از امتیازهای شایان توجه این مجموعه به حساب آورد. موسیقی متن ، به دلیل همراهی با تصاویر فیلم و بویژه به نوعی با استفاده از تاثیرگذاری «پس تصویری» - یعنی تصاویری که هنوز پس از پایان یافتن مجموعه ، گویی در ذهن باقی مانده است - به کمک گوش و از طریق شنیدن آواهای موسیقایی ، بر تداوم تاثیرگذاری حسی بر روحیه تماشاگر مجموعه ، تاکیدی خاص دارد. به نحوی که حتی پس از پایان هر بخش از مجموعه ، به هنگام پخش آخرین نوشته های عنوان بندی پایانی فیلم ، ذهن تماشاگر هنوز درگیر تصاویری است که در ذهن او، رسوب کرده است ! فیلم ، البته به دلیل به تصویر کشیدن صحنه هایی از مقاومت و پایداری مردمی و سقوط خرمشهر ، تلخی های گزنده ای دارد و کاش ، به قول حاتمی کیا روزی ، کسی هم از آزادی خرمشهر تصاویری گرم و گیرا را به تماشاگران یک فیلم سینمایی یا مجموعه تلویزیونی هدیه کند. به نظر می رسد که در برخی از صحنه ها ، دوربین از ثبت تصاویر زنده و گویا تا حدودی فاصله می گیرد و برخلاف قواعد تلویزیونی از نماهای درشت و نزدیک ، نشانی نمی بینیم و نتیجه کار به دلیل استفاده از نماهای دور و باز ، تا حدودی غیرمعمول از آب درمی آید. شاید تداوم همین مشکل در بسیاری از صحنه های فیلم ، به نوعی ، ناخواسته ، در ضرباهنگ کلی اثر نیز تاثیرگذارنده و برخی از صحنه ها را کمی کند و کشدار جلوه می دهد. به هر تقدیر ، «خاک سرخ» در گروه فیلمهای متعلق به سینمای دفاع مقدس ، کاری به یاد ماندنی است.

عزیزالله حاجی مشهدی
newsQrCode
ارسال نظرات
مدرسه فراتر از نمره

در گفت‌وگوی اختصاصی روزنامه «جام‌جم» با معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش‌وپرورش عنوان شد

مدرسه فراتر از نمره

نیازمندی ها