۲۶۰ شب همدلی ملی

جام جم آنلاین: تداوم تجمعات شبانه و رسیدن آن به دویست‌وشصتمین شب، در کنار ابعاد مختلف خود، کارکرد‌های قابل‌توجهی در جامعه ایران داشته است. یکی از کارکرد‌های متعدد این تجمعات، احیای امر اجتماعی است. به‌ویژه پس از همه‌گیری ویروس کرونا، امر اجتماعی دچار نوعی زوال شد. درواقع، برخی رویکرد‌های غیر‌اجتماعی، از‌جمله تأکید بر رعایت فاصله اجتماعی، به این وضعیت دامن زدند و موجب کاهش مجالس مهمانی و محدود شدن تعاملات اجتماعی شدند. طبیعی است که جامعه در چنین شرایطی به‌دنبال سازوکار‌هایی برای احیای آن باشد. تجمعات شبانه یکی از اقداماتی است که جامعه برای تقویت امر اجتماعی در قالبی متفاوت به آن روی آورده است. این تجمعات درواقع به نیازی اجتماعی پاسخ می‌دهد و این موضوع را می‌توان نشانه‌ای از هوشمندی جامعه ایرانی و متأثر از تجربیات تاریخی مردم ایران دانست. این مسأله نشان می‌دهد فرهنگ غنی در این کشور وجود دارد و جامعه هنگامی که با مسأله، مشکل یا نقصی روبه‌رو می‌شود، هوشمندانه برای آن تدبیری می‌اندیشد و با خلاقیت، راهکاری برای مواجهه با آن پیدا می‌کند. چه‌بسا هیچ‌کس از ابتدا برای شکل‌گیری این تجمعات و تداوم آن برنامه‌ریزی نکرده بود، اما مردم به‌صورت خودجوش و شبانه در کنار یکدیگر حضور پیدا کردند. 
یکی دیگر از زمینه‌های شکل‌گیری این تجمعات، مشکلاتی بود که در حوزه هویت جمعی، به‌ویژه هویت ملی، دینی و قومی، با آن مواجه بودیم. تجمعات شبانه کمک شایانی به بازسازی هویت و رفع اختلالات هویتی در جامعه ایران کرد. براساس پژوهشی که در زمینه هویت ملی ایرانیان انجام داده‌ام، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که این مسأله به نحو چشمگیری ترمیم شده است. در شرایطی که پیش‌تر نوعی واگرایی احساس می‌شد و شکاف‌هایی میان هویت قومی، ملی و دینی به چشم می‌خورد، اکنون شاهد هم‌پوشانی آن هستیم. مردم دلبستگی فوق‌العاده‌ای به هویت ملی دارند و حتی در واگراترین مناطق کشور نیز شاهد سطح بالایی از هویت ملی هستیم. از طرف دیگر پرچم‌گردانی‌هایی که در نقاط مختلف کشور و به دست خود مردم، نه از سوی دولت، اتفاق افتاده، نمونه‌ای از این روند است. این حرکت حتی از سوی افرادی انجام شده که ممکن است اساسا منتقد دولت باشند. درواقع، همین اتفاقات موجب بازسازی هویت ملی شده است. 
یکی دیگر از کارکرد‌های این تجمعات که در تداوم آن و شکل‌گیری حضور مستمر مردم طی حدود ۲۶۰ شب نقش داشته، احساس متقابل و ارتباط عاطفی میان مردم است. افرادی که در این تجمعات شرکت می‌کنند، به یکدیگر مهر می‌ورزند و با مردمی که از آنجا عبور می‌کنند با محبت برخورد کرده و به روی یکدیگر لبخند می‌زنند. این مهرورزی متقابل که در میان مردم جریان دارد، خود یکی از عوامل همبستگی اجتماعی است و به عاملی برای احساس نیاز مردم به تداوم این حضور تبدیل شده است. 
علاوه بر این، خود تجمعات در زمان‌های بحرانی و هنگامی که اضطراب‌ها به اوج خود می‌رسند، می‌توانند جنبه‌ای تیمارگرانه و درمانی داشته باشند. افرادی که در این اجتماعات شرکت می‌کنند، وقتی می‌بینند دیگرانی نیز تجربه‌های مشابهی داشته‌اند، از طریق تعامل، گفت‌و‌گو، مشاهده و تشریک مساعی با یکدیگر، دردها، بحران‌ها و اضطراب‌های مشترک خود را به اشتراک می‌گذارند. همین مسأله باعث می‌شود مشکلات و شرایطی را که با آن درگیر هستند، راحت‌تر تحمل کنند. به هر حال، مردم امروز با مشکلات مختلفی، به‌ویژه در حوزه اقتصادی، دست و پنجه نرم می‌کنند. حضور دیگرانی که می‌بینند آنها نیز با همین مشکلات و مسائل مواجهند و همچنان در تجمعات حضور دارند، این احساس را تقویت می‌کند که در این ایستادگی تنها نیستند؛ دیگرانی هم هستند که ایستاده‌اند. همین احساس، موجب تشویق و ترغیب آنها به حضور بیشتر در این تجمعات می‌شود. 

نویسنده: دکتر علی انتظاری / جامعه‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه