به گزارش
جام جم آنلاین؛ این مجموعه شامل سروده‌هایی از غیاث المدهون است که یدالله گودرزی آن را از زبان عربی به فارسی برگردانده است. عنوان کتاب نیز که انتخاب خود شاعر است، تصویری شاعرانه از تجربه غربت و احساس تنگ‌شدن جهان شخصی انسان در دل شهر‌های بزرگ ارائه می‌دهد: «شهر هر چقدر بزرگ‌تر می‌شود، اتاق من تنگ‌تر می‌شود!»
غیاث المدهون از شاعران معاصر سوری فلسطینی تبار است که آثارش به زبان‌های مختلف جهان ترجمه شده و توانسته است مخاطبانی فراتر از جغرافیای خاورمیانه پیدا کند. به گفته مترجم، شعر‌های او به بیش از ۲۰ زبان دنیا ترجمه شده و در محافل ادبی و فرهنگی کشور‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته است.
شاعری میان چند جغرافیا
غیاث راسم المدهون در سال ۱۹۷۹ در دمشق متولد شد. او که ریشه فلسطینی دارد، در سال ۲۰۰۸ به سوئد مهاجرت کرد و اکنون میان برلین و استکهلم زندگی می‌کند. تجربه زیستن در چند جغرافیای فرهنگی و مواجهه با مفهوم مهاجرت و دوری از سرزمین مادری، بخش مهمی از جهان ذهنی و ادبی او را شکل داده است.
المدهون تنها به قالب‌های متعارف شعر بسنده نکرده و از امکانات رسانه‌ای و ابزار‌های هنری جدید نیز برای انتقال مفاهیم و دغدغه‌هایش بهره برده است. فیلم‌شعر یکی از قالب‌هایی است که او در کنار سرودن شعر به آن توجه دارد. این شیوه به شاعر امکان می‌دهد تا با ترکیب تصویر، صدا و کلام، تجربه‌های شخصی و اجتماعی خود را به مخاطبانی در جغرافیا‌های مختلف منتقل کند.
شعر‌های او به زبان‌های متعددی از جمله سوئدی، آلمانی، یونانی، اسلوونیایی، ایتالیایی، انگلیسی، هلندی، فرانسوی، اسپانیایی، چکی، کرواتی و چینی ترجمه شده‌اند. کارنامه هنری او همچنین همکاری با هنرمندان بین‌المللی را دربرمی‌گیرد و فیلم‌شعر «اِویان» او در سال ۲۰۲۰ جایزه بهترین فیلم‌شعر جشنواره زبرا را دریافت کرده است.
مهاجرت؛ زخمی که در شعر باقی می‌ماند
یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های غیاث المدهون، مهاجرت و سرگردانی انسان‌هایی است که ناچار به ترک سرزمین خود شده‌اند. در شعر‌های او، قایق‌های مهاجران و پناهجویانی که در دریا غرق می‌شوند، فقط تصویری از یک حادثه تلخ نیستند؛ بلکه به نمادی از بی‌پناهی انسان معاصر تبدیل می‌شوند.
او در یکی از تصاویر شاعرانه و تأثیرگذار خود، با اشاره به قایق‌های مهاجران می‌گوید:
«از قایق‌های مهاجران تنها عیسی مسیح نجات یافته است؛ زیرا او روی آب راه می‌رود!»
این تصویر با زبانی آمیخته به طنز تلخ، به واقعیتی هولناک اشاره دارد؛ انسان‌هایی که برای رسیدن به امنیت و زندگی بهتر، جان خود را به دریا می‌سپارند و گاه هیچ‌گاه به مقصد نمی‌رسند.
فلسطین؛ سرزمینی که از شعر دور نمی‌شود
فلسطین و رنج مردمان آن، از دیگر محور‌های مهم سروده‌های المدهون است. او در شعرهایش به سرنوشت کودکانی می‌پردازد که زیر بمباران‌ها جان می‌بازند و زنان و مردانی که خانه و سرزمین خود را از دست داده‌اند. با این حال، شاعر می‌کوشد از بازگویی کلیشه‌ای رنج فاصله بگیرد و با تصویرسازی‌های غیرمنتظره، مخاطب را با ابعاد تازه‌ای از این تجربه روبه‌رو کند.
او گاه از فاصله‌ای سخن می‌گوید که گذر زمان میان انسان و سرزمین مادری ایجاد می‌کند؛ فاصله‌ای که حتی با تغییر محل زندگی و عبور از مرز‌های جغرافیایی نیز از میان نمی‌رود. با وجود این، امید به آزادی در جهان شعری او همچنان زنده است:
«همه کشور‌های آزاد اشغال نخواهند شد، اما همه کشور‌های اشغال‌شده آزاد می‌شوند.»
از محمود درویش تا زبان متفاوت غیاث المدهون
در بررسی شعر غیاث المدهون، نمی‌توان از تأثیر سنت شعر معاصر فلسطین و به‌ویژه میراث محمود درویش چشم‌پوشی کرد. با این حال، شعر المدهون ویژگی‌های مستقلی دارد که آن را از تجربه نسل‌های پیشین متمایز می‌کند.
تصاویر ناگهانی و تکان‌دهنده، رگه‌هایی از طنز گزنده و گاه لحنی انفجاری، از ویژگی‌های قابل توجه سروده‌های اوست. شاعر در بسیاری از آثارش از کنار هم قرار دادن مفاهیمی ظاهراً متناقض، تصویری تازه از جنگ، مرگ، عشق، غربت و زندگی می‌سازد.
در برخی سروده‌های محمود درویش، به‌ویژه آثار متأخر او، گرایش به ترکیب شعر و نثر و شکل‌گیری گونه‌ای میان شعر و جستار دیده می‌شود؛ شیوه‌ای که در بخش‌هایی از آثار غیاث المدهون نیز می‌توان ردپای آن را مشاهده کرد.
وقتی زندگی سیاه و سفید می‌شود
نمونه‌هایی از شعر‌های کوتاه غیاث المدهون در این مجموعه، نشان می‌دهد که او چگونه با کمترین واژه‌ها، تجربه‌هایی عمیق و گاه تلخ را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. در یکی از شعرهایش، شاعر با وارونه‌کردن نسبت میان تصویر و زندگی، از تغییر نگاه انسان به جهان سخن می‌گوید:
«هنگامی که زاده شدیم
زندگی، رنگی بود
و تصاویر، سیاه و سفید
امروز تصویر‌ها رنگی هستند
و زندگی، سیاه و سفید!»
در شعری دیگر، پایان جنگ را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که آثار روانی خشونت، با خاموش‌شدن سلاح‌ها از بین نمی‌روند:
«جنگ تمام شده است.
اما هنوز خمپاره‌ها
در سرم سقوط می‌کنند!»
او در شعری دیگر، مرگ را با تصویری غیرمنتظره و تلخ به بدن انسان پیوند می‌زند:
«آیا می‌دانی چرا مردم وقتی گلوله سوراخشان می‌کند می‌میرند؟
چون هفتاد درصد بدن آدم از آب تشکیل شده است.
درست مثل اینکه یک تانکر آب را سوراخ کنی!»
در ادامه، تنهایی و فاصله میان جهان بیرونی و درونی انسان، در چند سطر کوتاه نمایان می‌شود:
«خیلی غمگینم
شهری که من در آن زندگی می‌کنم
مانند شهری نیست که در من زندگی می‌کند»
و در یکی از تأثیرگذارترین شعر‌های این مجموعه، شاعر از زنده‌ماندن خاطره مرگ و حضور همیشگی فقدان می‌گوید:
«درست است که تو مُرده‌ای.
اما مرگ تو هنوز زنده است
و هر روز
با من دیدار می‌کند!»
مجموعه «شهر هر چقدر بزرگ‌تر می‌شود اتاق من تنگ‌تر می‌شود» با ترجمه یدالله گودرزی از سوی نشر ثالث منتشر شده است. این کتاب در چاپ نخست سال ۱۴۰۴، در ۱۶۳ صفحه و قطع رقعی عرضه شده است.
