اطلاعات سرشماری چه کاربردی دارد؟
اتکا به اطلاعات قدیمی، ناقص یا ناسازگار می‌تواند به برآورد نادرست نیازها، تخصیص نامتناسب منابع و کاهش اثربخشی برنامه‌های عمومی منجر شود. برای مثال، برنامه‌ریزی در حوزه مسکن بدون شناخت تعداد خانوارها و وضعیت سکونت آنها، یا توزیع امکانات آموزشی و درمانی بدون اطلاع دقیق از پراکندگی جمعیت، ممکن است با نیاز واقعی مناطق فاصله داشته باشد. از این منظر، سرشماری نفوس و مسکن یکی از ابزار‌های مهم شناخت ساختار جمعیتی و ویژگی‌های خانوارهاست و کیفیت نتایج آن می‌تواند بر بخش‌های مختلف برنامه‌ریزی اقتصادی و اجتماعی اثر بگذارد.
یکی از مهم‌ترین نتایج سرشماری، شناخت دقیق‌تر توزیع و تمرکز جمعیت در مناطق مختلف کشور است. اطلاعات مربوط به تعداد و ویژگی‌های خانوارها، محل سکونت، مهاجرت، وضعیت تأهل، سواد، تحصیلات و بازار کار می‌تواند مبنایی برای برنامه‌ریزی در حوزه‌های جمعیتی، آموزشی، اشتغال و خدمات اجتماعی باشد. همچنین اطلاعات مربوط به ساختمان‌ها و واحد‌های مسکونی، وضعیت سکونت و برخی ویژگی‌های مرتبط با مصرف انرژی، برای شناخت بهتر نیاز‌های مناطق و برنامه‌ریزی در حوزه مسکن و زیرساخت‌ها اهمیت دارد. سرشماری عمومی نفوس و مسکن تا سال ۱۳۸۵ هر ۱۰سال یک‌بار انجام می‌شد، اما به‌دلیل، نیاز به آمار‌های به‌روزتر برای برنامه‌ریزی اقتصادی و اجتماعی این روند به‌صورت پنج ساله تغییر کرد. با این حال سرشماری سال ۱۳۹۰ و سپس سرشماری سال ۱۳۹۵ با فاصله پنج ساله انجام شدند، اما در سال ۱۳۹۳ مسئولان وقت مرکز آمار با اشاره به هزینه بالای اجرای سرشماری، از بازگشت به دوره‌های ۱۰ساله سخن گفتند که در سرشماری بعدی نیز ادامه یافت و سرشماری سال ۱۴۰۵ پس از فاصله ۱۰ساله از دوره قبل در حال اجراست. در سرشماری ۱۴۰۵، تحول اصلی فقط تغییر فاصله زمانی نیست بلکه تغییر روش از آمارگیری سنتی به سرشماری ثبتی‌مبناست که به گفته مسئولان، این روش هزینه‌ها را کاهش می‌دهد و امکان به‌روزرسانی مستمر اطلاعات جمعیت و مسکن را فراهم می‌کند. هرچند رئیس مرکز آمار از حرکت به‌سمت دوره‌های کوتاه‌تر، حتی بازه‌های یک تا دو ساله سخن گفته است.
تحقق عدالت به اطلاعات درست نیاز دارد
دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور در آیین آغاز سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ با تأکید بر نقش داده‌های معتبر در حکمرانی گفت: تحقق عدالت، حق و انصاف در جامعه بر اساس داده‌ها و اطلاعات درست امکان‌پذیر است. نبود این مؤلفه‌ها می‌تواند موجب نارضایتی شهروندان شود و اتکا به داده‌ها و شواهد صحیح، زمینه شفافیت را در جامعه فراهم می‌کند. از نگاه رئیس‌جمهور، تصمیم‌گیری بر پایه اطلاعات قابل اتکا می‌تواند به شناخت دقیق‌تر مسائل و اجرای منصفانه‌تر سیاست‌ها کمک کند. پزشکیان همچنین آمار‌های ثبتی و مبنایی را ابزاری برای بهبود مدیریت، نظارت و ارزیابی دانست و اظهار کرد: حرکت به سمت این شیوه می‌تواند پیشگیری از تخلف، قاچاق، رانت و رشوه را آسان‌تر کند. او با اشاره به اهمیت برنامه‌ریزی در حکمرانی، بر ضرورت جمع‌آوری داده‌های درست و فراهم کردن بستر اجرای حق در سراسر کشور تأکید کرد. به گفته رئیس‌جمهور، تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات دقیق می‌تواند اثربخشی طرح‌های اجرایی را افزایش دهد و به ارتقای بهره‌وری منجر شود.
کاهش ۹۰ درصدی هزینه‌های سرشماری
سید‌حمید پورمحمدی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور نیز، روش ثبتی‌مبنا را تحولی مهم در نظام آماری کشور دانست و گفت: اجرای سرشماری با این روش، کاهش ۹۰ درصدی هزینه‌ها و افزایش دقت داده‌ها را به دنبال داشته است. او آمار و سرشماری را از ابزار‌های مهم حکمرانی دانست و تأکید کرد: گردآوری داده‌ها، رفع تناقض‌ها و ایجاد شفافیت، زمینه اعتماد عمومی و برنامه‌ریزی صحیح را فراهم می‌کند. رئیس سازمان برنامه و بودجه بیان کرد: اتصال سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی می‌تواند فراتر از سرشماری، فرآیند ارائه خدمات عمومی را نیز متحول کند. با دسترسی مستقیم دستگاه‌ها به اطلاعات موردنیاز از پایگاه‌های مرتبط، بخشی از مراجعات حضوری و فرآیند‌های اداری غیرضروری حذف می‌شود و زمان و هزینه دریافت خدمات کاهش می‌یابد. این رویکرد در صورت اجرای مؤثر، می‌تواند به کاهش ارتباطات غیرضروری، افزایش بهره‌وری و تسهیل دسترسی مردم به خدمات دولتی کمک کند.
حرکت به سوی نظام آماری هوشمند
غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران چندی پیش در جمع خبرنگاران، از همکاری دستگاه‌های اجرایی در تأمین اطلاعات موردنیاز این طرح خبر داد و گفت: داده‌های لازم برای اجرای سرشماری از سامانه‌های مختلف دریافت شده است. او تأکید کرد: این طرح با اتکا به ظرفیت اطلاعات اداری، روش‌های نوین آماری و فناوری‌های جدید اجرا می‌شود و هدف آن است که در آینده، نظام سرشماری کشور از دوره‌های ۱۰ساله فاصله بگیرد و به سمت به‌روزرسانی اطلاعات در بازه‌های کوتاه‌تر حرکت کند. او گفت: روش جدید علاوه بر کاهش هزینه‌ها، امکان تطبیق اطلاعات و شناسایی مغایرت‌های موجود در سامانه‌های مختلف را فراهم می‌کند. گودرزی، نهادینه‌سازی آمار‌های ثبتی و حرکت به سمت نظام آماری ثبت‌پایه، هوشمند، کارآمد و پویا را گامی در مسیر تحقق حکمرانی داده‌مبنا عنوان کرد.
سرشماری چگونه اجرا می‌شود؟
فرآیند اجرای سرشماری ۱۴۰۵ از ۲۵ مهرماه با مرحله داده‌محور و غیرحضوری آغاز شده است. در این مرحله، برای بخشی از افرادی که اطلاعات هویتی یا مکانی آنها در سامانه‌های موجود ناقص است، میان داده‌ها مغایرت وجود دارد یا اطلاعات‌شان برای راستی‌آزمایی انتخاب شده است، پیامک ارسال می‌شود. این افراد باید از طریق پنجره واحد خدمات دولت هوشمند، موسوم به «دولت من» اطلاعات موردنیاز را تکمیل کنند. بر اساس توضیحات رئیس مرکز آمار ایران، دریافت پیامک لزوما به معنای وجود نقص در اطلاعات فرد نیست؛ ممکن است خانوار در گروه انتخاب‌شده برای راستی‌آزمایی قرار گرفته باشد. ارسال پیامک‌ها نیز به‌صورت مرحله‌ای انجام می‌شود و قرار نیست همه شهروندان پیامک دریافت کنند. در برنامه اعلام‌شده، مرحله نخست شامل حدود ۱۲ میلیون سرپرست خانوار پیش‌بینی شده و مهلت اولیه تکمیل اطلاعات ۱۰ روز است. پس از بررسی اطلاعات، برای افرادی که نیاز به تکمیل داده‌ها یا زمان بیشتری دارند، پیگیری‌های بعدی انجام خواهد شد.
عملیات میدانی سرشماری نفوس و مسکن ۱۴۰۵ نیز از دوم آبان‌ماه آغاز شده است. در این مرحله، اطلاعات دستگاه‌های اجرایی همچنان مبنای کار خواهد بود و مراجعه حضوری برای تکمیل اطلاعات ناقص، رفع مغایرت‌ها و راستی‌آزمایی داده‌ها انجام می‌شود. طبق اعلام مرکز آمار، در بخش مربوط به اطلاعات مسکن و خانوار، مراجعه به حدود ۵ درصد خانوار‌های کشور پیش‌بینی شده است؛ بنابراین برای بخش عمده خانوارها نیازی به مراجعه حضوری وجود ندارد. در مناطقی که اطلاعات سامانه‌ای کافی نیست، از جمله برخی مناطق محدود و روستاها، بررسی‌های میدانی بیشتری انجام خواهد شد.
شهروندان توجه کنند؛ سرشماری لینک ندارد
مرکز آمار ایران برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی، درباره نحوه اطلاع‌رسانی سرشماری نیز اعلام کرد که پیامک‌های رسمی این طرح از سرشماره مشخص مرکز آمار ارسال می‌شود و در متن آنها لینک مستقیم وجود ندارد؛ بنابراین پیامک‌هایی که شهروندان را به کلیک روی لینک ناشناس دعوت می‌کنند یا برای انجام سرشماری درخواست وجه دارند، مورد تأیید مرکز آمار نیستند. شهروندانی که پیامک رسمی دریافت می‌کنند، باید برای تکمیل اطلاعات صرفا از مسیر اعلام‌شده در پنجره واحد خدمات دولت هوشمند اقدام کنند. همچنین مأموران سرشماری با لباس مشخص، کارت شناسایی رسمی و ابلاغ مربوطه به خانوارها مراجعه خواهند کرد. به گفته رئیس مرکز آمار ایران، پرسش‌های مأموران عمدتا درباره هویت، مسکن و شغل است و از مردم درباره درآمد یا حساب بانکی سؤال نمی‌شود؛ ضمن این‌که هیچ هزینه‌ای برای شرکت در سرشماری دریافت نخواهد شد. یکی از موضوعات مهم در اجرای سرشماری ثبتی‌مبنا، حفاظت از اطلاعات شخصی شهروندان است. گودرزی در این باره گفت: اصل بر محرمانگی داده‌هاست و مرکز آمار مجاز نیست اطلاعات هویتی افراد را در اختیار سایر دستگاه‌ها قرار دهد. امکان ارائه آمار‌های تجمیعی برای پاسخ به نیاز‌های برنامه‌ریزی وجود دارد، اما اطلاعات فردی و اسامی اشخاص قابل انتشار نیست. طبق برنامه اعلام‌شده، پس از پایان عملیات اجرایی، اطلاعات گردآوری‌شده بررسی و راستی‌آزمایی خواهد شد تا نتایج نهایی با دقت بیشتری منتشر شود. نتایج اولیه سرشماری در ابتدای اسفندماه ۱۴۰۵ منتشر خواهد شد و اطلاعات تکمیلی سال ۱۴۰۶ در اختیار بهره‌برداران و دستگاه‌ها قرار می‌گیرد.
آزمون اصلی؛ تبدیل داده به تصمیم درست
سرشماری ثبتی‌مبنا را باید فراتر از تغییر یک روش آماری ارزیابی کرد. کاهش هزینه‌های اجرایی، محدود شدن مراجعات حضوری و امکان استفاده مستمر از اطلاعات، از مزایای مورد انتظار این طرح است، اما تحقق هدف نهایی به دقت داده‌های اولیه، رفع مغایرت میان سامانه‌ها، حفظ محرمانگی و استمرار همکاری دستگاه‌های اجرایی بستگی دارد. از سوی دیگر، ارزش واقعی آمار زمانی مشخص می‌شود که نتایج آن در تصمیم‌گیری‌های عمومی به کار گرفته شود. شناخت دقیق‌تر جمعیت و خانوارها می‌تواند به برنامه‌ریزی بهتر برای مسکن، اشتغال، خدمات شهری و روستایی و توزیع منابع کمک کند. با این‌حال‌این دستاورد زمانی محقق خواهد شد که اطلاعات به‌روز و قابل اتکا، مبنای تدوین و ارزیابی سیاست‌ها قرار گیرد. سرشماری ۱۴۰۵ در این معنا، آزمونی برای حرکت از تصمیم‌گیری بر پایه اطلاعات پراکنده و بعضا قدیمی به سوی حکمرانی داده‌محور است؛ تحولی که موفقیت آن نه فقط در شیوه جمع‌آوری آمار، بلکه در میزان استفاده مؤثر از آن در اداره کشور سنجیده خواهد شد.
سرشماری نفوس و مسکن؛ خانوارها چه باید بکنند؟
با آغاز سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ از شنبه دوم آبان، اطلاعات خانوارها با استفاده از داده‌های سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی و در صورت نیاز از طریق خوداظهاری، تماس تلفنی یا مراجعه حضوری تکمیل و راستی‌آزمایی می‌شود. در این روش قرار نیست همه خانوارها مانند دوره‌های گذشته میزبان ماموران آمارگیر باشند و مراجعه حضوری تنها برای گروه‌هایی انجام می‌شود که اطلاعات آنها نیازمند بررسی بیشتر است. خانوار‌هایی که مشمول تکمیل اطلاعات باشند، پیامک دریافت می‌کنند. این پیامک‌ها ابتدا برای سرپرست خانوار ارسال می‌شود؛ هرچند ممکن است در برخی موارد دیگر اعضای خانوار نیز پیامک دریافت کنند. دریافت پیامک الزاما به‌معنای اشتباه بودن اطلاعات ثبت شده نیست و ممکن است خانوار برای راستی‌آزمایی آماری انتخاب شده باشد. افرادی که پیامک دریافت می‌کنند، باید برای تکمیل اطلاعات به سامانه «دولت من» مراجعه کنند. در مرحله نخست، پیش‌بینی شده حدود ۱۲میلیون سرپرست خانوار پیامک دریافت کنند. مهلت اولیه تکمیل اطلاعات ۱۰روز است و برای افرادی که اطلاعات‌شان ناقص است یا به زمان بیشتری نیاز داشته باشند، پیامک پیگیری ارسال خواهد شد. حدود ۳۰۰۰ مامور آمارگیر در استان‌ها فعالیت می‌کنند. این ماموران با جلیقه مشخص مرکز آمار و تبلت به خانوارها مراجعه خواهند کرد. مراجعه میدانی برای تکمیل یا راستی‌آزمایی اطلاعات هویتی و همچنین بررسی ویژگی‌های مسکن و خانوار انجام می‌شود. برآورد مرکز آمار این است که برای بخش مربوط به اطلاعات مسکن و خانوار، مراجعه حضوری به حدود ۵درصد خانوارها کافی باشد. اطلاعات موردنیاز عمدتا شامل مشخصات هویتی، شغلی و وضعیت مسکن است و درباره درآمد و حساب بانکی سوال نمی‌شود و ماموران نیز هیچ وجهی دریافت نمی‌کنند. هدف‌گذاری اولیه، اجرا در حدود ۲۰روز است. با این حال طبق مصوبه هیأت وزیران، فرآیند می‌تواند تا ۳۰روز ادامه پیدا کند. خانوارها با پاسخگویی به پیامک در صورت دریافت آن و همکاری با ماموران مجاز در صورت مراجعه، به تکمیل و دقیق‌تر شدن اطلاعات جمعیتی و مسکن کشور کمک می‌کنند. با این حال براساس برنامه مرکز آمار ایران قرار است با تطبیق اطلاعات، خوداظهاری محدود و مراجعه هدفمند به بخشی از خانوارها، تصویری به‌روزتر از جمعیت و وضعیت مسکن کشور ارائه کند.
«جامجم» در گفتوگو با رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی، آخرین پیشبینیها از وضعیت بارش کشور و پیامدهای النینو را بررسی می‌کند
کمال تبریزی در گفتگوی اختصاصی با «جامجم»:
ابراهیم قاسمپور در گفتوگو با روزنامه «جامجم»:
