تهیهکننده «پشت جلد» از تلفیق هنر، ادبیات و معرفت در شبهای محرم میگوید
واقعه کربلا از دریچه ادبیات
شبکه نسیم اینروزها با رویآنتنبردن برنامهای بهنام «پشت جلد» با رویکردی متفاوت به موضوع عاشورا پرداخته است. این برنامه با فرمی تازه و نگاهی به لایههای پنهان شخصیتهای عاشورایی، تلاش دارد تا از دل کتاب و شعر، روایتی انسانی از واقعه کربلا ارائه دهد. در پشت جلد که هرشب از شبکه نسیم روی آنتن میرود، بهجای فضای سنتی مداحی و روضهخوانی، مخاطب با ادبیات، شعر و خاطرات مواجه میشود. به همین بهانه با مجید فتاحی، تهیهکننده این برنامه، درباره ایدهپردازی، انتخاب نام و رویکردهای محتوایی آن گفتوگو کردهایم.
فتاحی درباره انتخاب نام پشت جلد به جامجم گفت: وقتی این نام را میشنویم، نخستین تداعیاش برنامهای درباره کتاب و معرفی آن است. اما انتخاب این نام کاملا آگاهانه انجام شده است. ما در این برنامه به لایههای پنهان شخصیتهای عاشورایی اشاره داریم و صرفا بهدنبال یک عنوان جذاب برای بازاریابی نبودیم. فضای برنامه کاملا کتابمحور است؛ وقتی شاعری شعرش را میخواند، احتمالا این شعر را از کتاب خودش معرفی میکند. خاطراتی که مهمانان تعریف میکنند، همه در قالب کتاب روایت میشود.
عاشورا در قاب شعر و روایت
تهیهکننده پشت جلد با اشاره به رویکرد متفاوت این برنامه در فضای محرم اظهار داشت: ما برای فضای محرم و صفر برنامهای ساختیم؛ اما با مدلی متفاوت. برنامههایی که در این فضا در شبکههای دیگر ساخته میشود، عمدتا به مداحی، روضهخوانی، سینهزنی و سخنرانی میپردازند. اما ما در این برنامه از کتاب، شعر و روایت استفاده کردیم با فرمی هنری و آرتیستیک. بهجای پرداخت سنگین به واقعه و حادثه عاشورا، بیشتر به اخلاق عاشورایی پرداختیم. برای مثال، در قسمت اول، سوژه محوری برنامه «عهد» بود. در این راستا به شخصیت حضرتمسلم(ع) پرداختیم؛ اما از منظر انسانی؛ اینکه ایشان بهعنوان یک انسان چه تصمیمی گرفته، چه کاری انجام داده و دیگران چه رفتاری با او داشتند. هدف این است که تاریخ را برای حالا و با نگاه مذهبی به مخاطب نشان دهیم، اما در قالب ادبیات، شعر و روایت و خاطرهگویی.
مخاطب ما هم طیف گستردهای را شامل میشود؛ هم افرادی که به هیات و مجالس مذهبی میروند و هم کسانی که به شعر، ادبیات، تاریخ و کتاب علاقه دارند.
تلاشمان این بوده که برای هر دو گروه برنامه بسازیم و در همین راستا فضایی فراهم کنیم که هر دو طیف بتوانند از آن بهره ببرند. وی درباره انتخاب نام برنامه و ارتباط آن با کتاب عنوان کرد: افرادی که اهل مطالعه هستند، هنگام مواجهه با کتاب، اولین چیزی که به آن توجه میکنند، پشت جلد کتاب است. آنها ابتدا پشت جلد را میبینند، بررسی میکنند و سپس تصمیم میگیرند کتاب را باز کنند یا نه.
اهمیت پشت جلد، دلیل انتخاب این نام برای برنامه بود. مخاطبان ما طیفی خاکستری دارند؛ یعنی تلفیقی از دو گروه افراد مذهبی و هیاتی با علاقهمندان به شعر، ادبیات، تاریخ و کتاب. ما سعی کردیم فضایی بسازیم که این طیفهای مختلف بتوانند در کنار هم از برنامه لذت ببرند. این تنوع مخاطب، یکی از چالشهای اصلی ما بود که تلاش کردیم با انتخاب محتوای چندلایه، آن را مدیریت کنیم.
فتاحی در پاسخ به این پرسش که آیا معرفی کتابها براساس مرجع خاصی انجام میشود، افزود: این کار با همراهی نهاد کتابخانههای کشور صورت میگیرد. کتابهایی که معرفی میکنیم در کتابخانههای عمومی موجود و در دسترس مخاطبان هستند. از دوستان نهاد خواستیم کتابهایی را معرفی کنند که بخشهایی از آن با موضوعات و کانسپتهای هر قسمت همخوانی داشته باشد. در هر قسمت، بخشهایی از کتاب انتخاب و روایت میشود که کاملا با آن کانسپت هماهنگ است. این هماهنگی میان محتوای کتاب و موضوع برنامه، از نکات کلیدی یکپارچگی آن به شمار میرود. مخاطب میتواند پس از دیدن برنامه، به کتابخانه مراجعه و خودش آن کتاب را مطالعه کند؛ این اتفاقی است که به ترویج فرهنگ کتابخوانی هم کمک میکند.
وقتی مطالعه، سرنوشتساز میشود
تهیهکننده پشت جلد با اشاره به خاطره یکی از مهمانان برنامه، ادامه داد: در یکی از قسمتها آقای ولی مهمان برنامه بودند و خاطره جالبی تعریف کردند. ایشان گفتند در ۱۵سالگی شاگرد بودم و هیچ شناختی از امامحسین(ع) نداشتم. سر کار میرفتم و بعدازظهرها ۲۰ دقیقه میخوابیدم. روزی از روزهای محرم، در خواب، واقعه عاشورا را دیدم و از خواب پریدم. رفتم کتابخانه، کتاب گرفتم و درباره عاشورا مطالعه کردم. بعد از آن، طبع شعر پیدا کردم و کتابهای زیادی نوشتم که برخی از آنها جایزه گرفتهاند. این خاطره نشان میدهد که مطالعه چقدر میتواند تأثیرگذار باشد.
آقای ولی، الان یک نویسنده و شاعر سرشناس هستند و زندگیشان کاملا متحول شده است. این نمونهای از تأثیر عمیق کتاب و مطالعه بر زندگی یک انسان است. ما در برنامه سعی داریم چنین روایتهای تأثیرگذاری را به مخاطب منتقل کنیم تا نشان دهیم کتاب و مطالعه میتواند مسیر زندگی را تغییر دهد.
وی درباره تنوعبخشی به ۲۰ قسمت برنامه تصریح کرد: یکی از دلایلی که ما موضوع قسمتها را اینشکلی انتخاب کردیم، جلوگیری از خستگی مخاطب است. همه ما دیدیم و شنیدیم که در بسترهای مختلفی که در ایام محرم به سوژه واقعه عاشورا میپردازند، دراینباره مطالب تکراری گفته میشود. به همین دلیل ما سراغ اخلاق عاشورایی و واقعیت تاریخ رفتیم. هر قسمت یک عنوان دارد؛ قسمت اول «عهد»، قسمت دوم «انتخاب»، قسمت سوم «انتظار» و قسمت چهارم «بازگشت». از قسمت یازدهم به بعد، عناوین کمی تغییر میکند و به موضوعاتی مانند سفر مرتبط میشود. کلیدواژههای ما اخلاقی است و بیشتر درباره مرام و منش شخصیتهای عاشورایی صحبت میکنیم. اینکه امامحسین(ع) چطور با اطرافیان رفتار میکرد، یارانش چه ویژگیهایی داشتند و دشمنانش چه رویکردی در پیش گرفته بودند. این نوع نگاه، به مخاطب کمک میکند تا از ابعاد جدیدی با واقعه عاشورا مواجه شود و درک عمیقتری از آن پیدا کند.
فتاحی درباره چالشهای تولید این برنامه خاطرنشان کرد: راحتترین کار برای من این بود که یک مجری بگذارم و همه چیز را به او بسپارم. اما ما کار سختی انجام دادیم و مجری را حذف کردیم. این کار پر از چالش بود؛ ازجمله اینکه برنامه برای مخاطب قابلفهم باشد، آیتمها به هم بچسبند و روایت یکدستی شکل بگیرد. ما همه عناصری که مخاطب از آنها خسته شده بود را حذف کردیم. تنها چیزی که در برنامه باقیمانده تکتایتلهای معرفی موضوع هستند. وقتی کار خلاقانه انجام میدهید، باید تا جایی که میتوانید حذف کنید و این کار سختی است. ما تلاش کردیم این کار را بکنیم و حالا باید دید چقدر موفق بودهایم. همچنین انتخاب آیتمها و ترکیب آنها براساس پژوهشی دقیق انجام شده است. ما برای هر قسمت، تحقیقات گستردهای انجام دادیم تا بهترین محتوا را انتخاب کنیم.
تحولی در برنامهسازی مذهبی
فتاحی در پاسخ به این پرسش که آیا برنامه پشت جلد میتواند گامی نو در تولید برنامههای مذهبی شبکه نسیم محسوب شود، گفت: شبکه نسیم با توجه به ماهیت و رویکرد خود، همواره دنبال تولید آثاری بوده که علاوه بر محتوای ارزشی، از جذابیتهای بصری و هنری نیز برخوردار باشند. پشت جلد نیز در همین راستا طراحی شده است. ما در این مجموعه تلاش کردیم با بهرهگیری از ظرفیتهای ادبیات، شعر و کتاب، فضایی متفاوت از آنچه در برنامههای مرسوم مذهبی میبینیم خلق کنیم.
تأکید اصلی ما بر حفظ شأن و قداست محرم و درعینحال ارائه محتوایی متناسب با هویت هنری و فرهنگی شبکه نسیم بوده است. طراحی نورپردازی، قاببندی تصاویر، چیدمان صحنه با المانهای مینیمال و توجه ویژه به تدوین و اصلاح رنگ و نور، ازجمله اقداماتی بود که با هدف تولید اثری هنری و شایسته این ایام انجام شد. امیدواریم این رویکرد، مورد استقبال مخاطبان قرار گیرد و بتواند الگویی برای تولیدات آینده در این حوزه باشد.
فتاحی درباره تداوم این برنامه در مناسبتهای دیگر ابراز امیدواری کرد و توضیح داد: زمانی که قسمت اول پشت جلد روی آنتن رفت، مدیر شبکه پیشنهاد دادند که این برنامه در مناسبتهای مختلف ادامه پیدا کند. چه مناسبتهای شاد، چه عزاداری و چه روزهای خاص تقویمی. طرح اولیه ما، مجله فرهنگی ــ هنری پشت جلد بود. جالب است بدانید که نام این برنامه را آقای خوشرو، مدیر شبکه نسیم انتخاب کردند و به ما پیشنهاد دادند. ما خودمان ۱۵ ــ ۱۰ اسم کاندیدا کرده بودیم؛ اما هیچکدام را نمیپسندیدیم. ایشان این نام را انتخاب کردند که مورد استقبال هم قرار گرفت. همانطور که گفته شد، این برنامه میتواند در موقعیتهای مختلف تاریخی و اجتماعی، مناسبتهای مذهبی و روزهای خاص تقویمی روی آنتن برود و با توجه به فرمت مجلهای آن، قابلیت انعطافپذیری بالایی دارد. امیدواریم این برنامه بتواند به الگویی برای تولیدات مذهبی در شبکه نسیم تبدیل شود و مسیری تازه در این حوزه باز کند.
فتاحی درباره انتخاب نام پشت جلد به جامجم گفت: وقتی این نام را میشنویم، نخستین تداعیاش برنامهای درباره کتاب و معرفی آن است. اما انتخاب این نام کاملا آگاهانه انجام شده است. ما در این برنامه به لایههای پنهان شخصیتهای عاشورایی اشاره داریم و صرفا بهدنبال یک عنوان جذاب برای بازاریابی نبودیم. فضای برنامه کاملا کتابمحور است؛ وقتی شاعری شعرش را میخواند، احتمالا این شعر را از کتاب خودش معرفی میکند. خاطراتی که مهمانان تعریف میکنند، همه در قالب کتاب روایت میشود.
عاشورا در قاب شعر و روایت
تهیهکننده پشت جلد با اشاره به رویکرد متفاوت این برنامه در فضای محرم اظهار داشت: ما برای فضای محرم و صفر برنامهای ساختیم؛ اما با مدلی متفاوت. برنامههایی که در این فضا در شبکههای دیگر ساخته میشود، عمدتا به مداحی، روضهخوانی، سینهزنی و سخنرانی میپردازند. اما ما در این برنامه از کتاب، شعر و روایت استفاده کردیم با فرمی هنری و آرتیستیک. بهجای پرداخت سنگین به واقعه و حادثه عاشورا، بیشتر به اخلاق عاشورایی پرداختیم. برای مثال، در قسمت اول، سوژه محوری برنامه «عهد» بود. در این راستا به شخصیت حضرتمسلم(ع) پرداختیم؛ اما از منظر انسانی؛ اینکه ایشان بهعنوان یک انسان چه تصمیمی گرفته، چه کاری انجام داده و دیگران چه رفتاری با او داشتند. هدف این است که تاریخ را برای حالا و با نگاه مذهبی به مخاطب نشان دهیم، اما در قالب ادبیات، شعر و روایت و خاطرهگویی.
مخاطب ما هم طیف گستردهای را شامل میشود؛ هم افرادی که به هیات و مجالس مذهبی میروند و هم کسانی که به شعر، ادبیات، تاریخ و کتاب علاقه دارند.
تلاشمان این بوده که برای هر دو گروه برنامه بسازیم و در همین راستا فضایی فراهم کنیم که هر دو طیف بتوانند از آن بهره ببرند. وی درباره انتخاب نام برنامه و ارتباط آن با کتاب عنوان کرد: افرادی که اهل مطالعه هستند، هنگام مواجهه با کتاب، اولین چیزی که به آن توجه میکنند، پشت جلد کتاب است. آنها ابتدا پشت جلد را میبینند، بررسی میکنند و سپس تصمیم میگیرند کتاب را باز کنند یا نه.
اهمیت پشت جلد، دلیل انتخاب این نام برای برنامه بود. مخاطبان ما طیفی خاکستری دارند؛ یعنی تلفیقی از دو گروه افراد مذهبی و هیاتی با علاقهمندان به شعر، ادبیات، تاریخ و کتاب. ما سعی کردیم فضایی بسازیم که این طیفهای مختلف بتوانند در کنار هم از برنامه لذت ببرند. این تنوع مخاطب، یکی از چالشهای اصلی ما بود که تلاش کردیم با انتخاب محتوای چندلایه، آن را مدیریت کنیم.
فتاحی در پاسخ به این پرسش که آیا معرفی کتابها براساس مرجع خاصی انجام میشود، افزود: این کار با همراهی نهاد کتابخانههای کشور صورت میگیرد. کتابهایی که معرفی میکنیم در کتابخانههای عمومی موجود و در دسترس مخاطبان هستند. از دوستان نهاد خواستیم کتابهایی را معرفی کنند که بخشهایی از آن با موضوعات و کانسپتهای هر قسمت همخوانی داشته باشد. در هر قسمت، بخشهایی از کتاب انتخاب و روایت میشود که کاملا با آن کانسپت هماهنگ است. این هماهنگی میان محتوای کتاب و موضوع برنامه، از نکات کلیدی یکپارچگی آن به شمار میرود. مخاطب میتواند پس از دیدن برنامه، به کتابخانه مراجعه و خودش آن کتاب را مطالعه کند؛ این اتفاقی است که به ترویج فرهنگ کتابخوانی هم کمک میکند.
وقتی مطالعه، سرنوشتساز میشود
تهیهکننده پشت جلد با اشاره به خاطره یکی از مهمانان برنامه، ادامه داد: در یکی از قسمتها آقای ولی مهمان برنامه بودند و خاطره جالبی تعریف کردند. ایشان گفتند در ۱۵سالگی شاگرد بودم و هیچ شناختی از امامحسین(ع) نداشتم. سر کار میرفتم و بعدازظهرها ۲۰ دقیقه میخوابیدم. روزی از روزهای محرم، در خواب، واقعه عاشورا را دیدم و از خواب پریدم. رفتم کتابخانه، کتاب گرفتم و درباره عاشورا مطالعه کردم. بعد از آن، طبع شعر پیدا کردم و کتابهای زیادی نوشتم که برخی از آنها جایزه گرفتهاند. این خاطره نشان میدهد که مطالعه چقدر میتواند تأثیرگذار باشد.
آقای ولی، الان یک نویسنده و شاعر سرشناس هستند و زندگیشان کاملا متحول شده است. این نمونهای از تأثیر عمیق کتاب و مطالعه بر زندگی یک انسان است. ما در برنامه سعی داریم چنین روایتهای تأثیرگذاری را به مخاطب منتقل کنیم تا نشان دهیم کتاب و مطالعه میتواند مسیر زندگی را تغییر دهد.
وی درباره تنوعبخشی به ۲۰ قسمت برنامه تصریح کرد: یکی از دلایلی که ما موضوع قسمتها را اینشکلی انتخاب کردیم، جلوگیری از خستگی مخاطب است. همه ما دیدیم و شنیدیم که در بسترهای مختلفی که در ایام محرم به سوژه واقعه عاشورا میپردازند، دراینباره مطالب تکراری گفته میشود. به همین دلیل ما سراغ اخلاق عاشورایی و واقعیت تاریخ رفتیم. هر قسمت یک عنوان دارد؛ قسمت اول «عهد»، قسمت دوم «انتخاب»، قسمت سوم «انتظار» و قسمت چهارم «بازگشت». از قسمت یازدهم به بعد، عناوین کمی تغییر میکند و به موضوعاتی مانند سفر مرتبط میشود. کلیدواژههای ما اخلاقی است و بیشتر درباره مرام و منش شخصیتهای عاشورایی صحبت میکنیم. اینکه امامحسین(ع) چطور با اطرافیان رفتار میکرد، یارانش چه ویژگیهایی داشتند و دشمنانش چه رویکردی در پیش گرفته بودند. این نوع نگاه، به مخاطب کمک میکند تا از ابعاد جدیدی با واقعه عاشورا مواجه شود و درک عمیقتری از آن پیدا کند.
فتاحی درباره چالشهای تولید این برنامه خاطرنشان کرد: راحتترین کار برای من این بود که یک مجری بگذارم و همه چیز را به او بسپارم. اما ما کار سختی انجام دادیم و مجری را حذف کردیم. این کار پر از چالش بود؛ ازجمله اینکه برنامه برای مخاطب قابلفهم باشد، آیتمها به هم بچسبند و روایت یکدستی شکل بگیرد. ما همه عناصری که مخاطب از آنها خسته شده بود را حذف کردیم. تنها چیزی که در برنامه باقیمانده تکتایتلهای معرفی موضوع هستند. وقتی کار خلاقانه انجام میدهید، باید تا جایی که میتوانید حذف کنید و این کار سختی است. ما تلاش کردیم این کار را بکنیم و حالا باید دید چقدر موفق بودهایم. همچنین انتخاب آیتمها و ترکیب آنها براساس پژوهشی دقیق انجام شده است. ما برای هر قسمت، تحقیقات گستردهای انجام دادیم تا بهترین محتوا را انتخاب کنیم.
تحولی در برنامهسازی مذهبی
فتاحی در پاسخ به این پرسش که آیا برنامه پشت جلد میتواند گامی نو در تولید برنامههای مذهبی شبکه نسیم محسوب شود، گفت: شبکه نسیم با توجه به ماهیت و رویکرد خود، همواره دنبال تولید آثاری بوده که علاوه بر محتوای ارزشی، از جذابیتهای بصری و هنری نیز برخوردار باشند. پشت جلد نیز در همین راستا طراحی شده است. ما در این مجموعه تلاش کردیم با بهرهگیری از ظرفیتهای ادبیات، شعر و کتاب، فضایی متفاوت از آنچه در برنامههای مرسوم مذهبی میبینیم خلق کنیم.
تأکید اصلی ما بر حفظ شأن و قداست محرم و درعینحال ارائه محتوایی متناسب با هویت هنری و فرهنگی شبکه نسیم بوده است. طراحی نورپردازی، قاببندی تصاویر، چیدمان صحنه با المانهای مینیمال و توجه ویژه به تدوین و اصلاح رنگ و نور، ازجمله اقداماتی بود که با هدف تولید اثری هنری و شایسته این ایام انجام شد. امیدواریم این رویکرد، مورد استقبال مخاطبان قرار گیرد و بتواند الگویی برای تولیدات آینده در این حوزه باشد.
فتاحی درباره تداوم این برنامه در مناسبتهای دیگر ابراز امیدواری کرد و توضیح داد: زمانی که قسمت اول پشت جلد روی آنتن رفت، مدیر شبکه پیشنهاد دادند که این برنامه در مناسبتهای مختلف ادامه پیدا کند. چه مناسبتهای شاد، چه عزاداری و چه روزهای خاص تقویمی. طرح اولیه ما، مجله فرهنگی ــ هنری پشت جلد بود. جالب است بدانید که نام این برنامه را آقای خوشرو، مدیر شبکه نسیم انتخاب کردند و به ما پیشنهاد دادند. ما خودمان ۱۵ ــ ۱۰ اسم کاندیدا کرده بودیم؛ اما هیچکدام را نمیپسندیدیم. ایشان این نام را انتخاب کردند که مورد استقبال هم قرار گرفت. همانطور که گفته شد، این برنامه میتواند در موقعیتهای مختلف تاریخی و اجتماعی، مناسبتهای مذهبی و روزهای خاص تقویمی روی آنتن برود و با توجه به فرمت مجلهای آن، قابلیت انعطافپذیری بالایی دارد. امیدواریم این برنامه بتواند به الگویی برای تولیدات مذهبی در شبکه نسیم تبدیل شود و مسیری تازه در این حوزه باز کند.
گفت و گو
نادر فریادشیران در گفت و گوی اختصاصی با جام جم آنلاین؛
۱۶ نفر را با خودم به جام جهانی نمیبردم / فرانسه، شانس اول قهرمانی
