تلخندِ «رفیع»

رضا رفیع؛ طناز و نکته‌سنج اما بی‌انعطاف

سابقه در طراحی و اجرای برنامه‌های متفاوت طنز رادیویی و تلویزیونی دارد. مدت هفت سال اجرای برنامه صبحگاهی «پا تو کفش اخبار» را به منوال «منبع موثق» برعهده داشت. اما بیش از هر برنامه‌ای در کارنامه رفیع، حلاوت مسابقه «قندپهلو» به مذاق تماشاچیان خوش نشست و نامش را بر سر زبان‌ها انداخت. توان نویسندگی در کنار قریحه شعر و شاعری به یاری رفیع و هر چه زیباتر شدن «منبع موثق» آمده و به فراخور موضوعات در همه جای برنامه از آن بهره می‌برد. با این حال، رفیع خیلی متکی به متن پیش می‌رود و این به احساس واقعی بودن حرف‌ها لطمه زده است. همین طور اجرای خشک و عصاقورت داده پشت میز وی، ما را به یاد مجریان دهه 60 با بیان و پوشش کت و شلواری کلاسیک‌شان می‌اندازد.

نقد از نوع «رفیع»

با وجود آن‌که رفیع و عوامل برنامه فرصت زیادی برای طراحی و تولید محتوای هر قسمت ندارند اما استعداد ذاتی طنزپردازی وی در طرح برخی از سوژه‌ها به کمک رفیع می‌آید تا پاسخی فی‌البداهه به اتفاقات روز بدهد و با این توان بیننده را برای تماشای ادامه برنامه هیجانزده کند. با این همه، رضا رفیع هم در مواجهه با برخی حواشی و بروز اتفاقات کم آورده و به سختی از پسِ ادامه برنامه برآمده است. همان طور که در صفحه اینستاگرامی‌اش نوشت: «به اطلاع علاقه‌مندان برنامه «منبع موثق» می‌رساند که امشب حال و روحیه اجرای این برنامه را ندارم و از شما و مسئولان تلویزیون و مدیریت شبکه عذرمی خواهم. متاسفانه هرچقدر سازمان تلاش دارد تا در حوزه برنامه‌سازی، تولید برند کند، در عوض برخی رفتارهای نیروهای سازمان منجر به برندسوزی می‌شود.

مگر آن‌که مانند برنامه‌هایی چون خندوانه و دورهمی خارج از سازمان ضبط شود». البته نباید این نکته کلیدی را فراموش کرد که حفظ زبان منتقدانه و در عین حال طنزآمیز به رویدادها و شخصیت‌ها در ابعاد ملی، کاری شاق و طاقت‌فرساست که هنر و توانایی مجری را می‌طلبد. اجرای چالش‌برانگیزی که حرف دل مردم را به صراحت و البته با صداقت بیان می‌کند. به گفته رضا رفیع؛ «طنزپردازی در تلویزیون سخت‌ترین نوع طنزپردازی است. در برنامه باید ضمن ملاحظه حریم و حرمت ها، وظیفه طنز راکه ایجاد لبخند است از یاد نبرید.

شگردهایی هست که به خاطر تجربه به دست می‌آید؛ در جاهایی فتیله شوخی انتقادی سیاسی را بالا می‌برید و جاهایی یک سری بدجنسی‌های مباح که حرمت‌شکن نباشد، انجام می‌دهید.»

حرکت برخلاف جریان رود

«منبع موثق» به قلم رضا رفیع ضمن بیان مسائل و مشکلات مردم به زبان طنز از تلخی آنها می‌کاهد و به ذائقه مخاطبان شیرین می‌آید. برنامه‌ای که کمتر به ساختار و سیاست‌گذاری‌های شبکه فرهیختگان می‌خورد و میان برنامه‌های فشرده گفت‌وگومحور و علمی هوای تازه‌ای به نظر می‌رسد.

غالب شوخی‌ها با اخبار و شخصیت‌های سیاسی است و این از اعتبار و ارتباط مناسب رفیع با رجل سیاسی نشات می‌گیرد که پیش از این نیز کم و زیاد سابقه شنیدن و تحمل نقطه نظرات وی را در قالب رسانه‌های مکتوب یا دیگر برنامه‌های تصویری داشتند. وگرنه حرکت بر لبه تیز و باریک خط قرمزها در رسانه‌ای ملی کار هر کسی نیست. نظرات بینندگان پروپاقرص «منبع موثق» در صفحه تارنمای شبکه چهار حاکی از رضایت‌مندی آنها از سبک اجرا و محتوای برنامه رضا رفیع است: «به جای اخبار سراسری فقط خبرهای طنزآلود شما را می‌بینیم؛ همیشه به همراه خانواده برنامه شما را تماشا می‌کنیم؛ شبکه چهار را زنده کردید، امیدوارم موفق باشید که درد دل مردم را می‌بینید و در میان می‌گذارید و....»

«15دقیقه» مختصر و مفید

مجری جلوی میزی ساده به سبک شبکه چهاری‌ها می‌نشیند و در مدت کمتر از 15 دقیقه (با وجود میان برنامه‌ها) بدون حاشیه و فوت وقت سراغ سوژه‌های روز و حرف دل مردم می‌رود. شاید در نگاه اول، یک مونولوگ ربع‌ساعته موجب دلزدگی مخاطب شود اما رفیع فقط چند دقیقه زمان برای جذب کردن بیننده لازم دارد. برخلاف تصور باید گفت، همین زمان کوتاه «منبع موثق» باعث جذابیت بیشتر آن شده، اما دکوری متشکل از یک میز و صفحه نمایش بزرگ، جاذبه بصری اندکی را برای مخاطبان جوان فراهم می‌کند. برنامه‌ای که موجز و مختصر اما موشکافانه مسائل باریک‌تر از موی سیاسی و اجتماعی را به چالش طنز می‌کشد و به قدر نیشخند زدن مخاطب بسنده می‌کند.

از طرفی، باید زنده بودن «منبع موثق» را به عنوان برنامه‌ای طنز با رویکرد انتقادی، یکی از مهم‌ترین تمایزات آن با بسیاری از برنامه‌های مشابه رسانه ملی دانست. هر چند گاهی این برگ برنده می‌تواند به بروز کاستی‌های هرچند ظریف در اجرای برنامه منجر شود اما حس نزدیک میان مجری و مخاطب با ارزش‌تر از این نوع اشکالات ریز و درشت حین پخش است.

سارا صالحی