یخ‌فشان‌هایی که محو می‌شوند

نتایج پژوهش‌ اخیر دانشمندان در مرکز ماه و سیاره‌شناسی دانشگاه آریزونای آمریکا نشان می‌دهد، آهونا تنها قله یخ‌فشان سرس نبوده است، زیرا میلیون‌ها سال پیش روی سرس قله‌های دیگری نیز وجود داشته، اما این قله‌ها به مرور در چند میلیون سال تغییرشکل‌ داده و به سطحی صاف تبدیل شده‌اند. داده‌های فضاپیمای دان به دانشمندان کمک کرد، این فرضیه را درباره یخ‌فشان آهونا شبیه‌سازی کنند. شبیه‌سازی‌ها نشان داد، ارتفاع این قله طی فرآیندی زمین‌شناسی به نام آرامش چسبناک در هر یک میلیون سال، بین 30 تا 50 متر کاهش پیدا می‌کند. از این رو احتمال دارد، چندصدمیلیون سال بعد اثری از آهونا در سرس دیده نشود.

در حال حاضر، سرس نزدیک‌ترین جرم به خورشید است که در آن قله‌ یخ‌فشان کشف کرده‌ایم. این سیاره کوتوله با قطر 940 متر در کمربند سیارکی منظومه شمسی (محدوده‌ای بین مدار مریخ و مشتری) قرار دارد. دانشمندان پیش از این تعداد زیادی یخ‌فشان در قمرهای یخی مشتری و زحل و در سیاره کوتوله پلوتو کشف کرده بودند. فعل و انفعالات درونی این اجرام مانند واپاشی هسته‌ای، انرژی گرمایی لازم برای ذوب یخ‌ها را فراهم می‌کند. این مواد مایع (همچون مواد مذاب آتشفشان‌ها) از لابه‌لای شکاف‌های سطحی اجرام یخی، راهی به بیرون می‌یابند و سپس فوران می‌کنند، اما در لحظه فوران بر اثر تماس با محیط خارجی با سرعت به مواد جامد و یخ تبدیل می‌شوند.

بررسی یخ‌فشان‌ بزرگ موجود در سیاره کوتوله سرس به دانشمندان کمک می‌کند، ساختار داخلی این جرم را بهتر بشناسند و به این شکل، درک بهتری از چگونگی شکل‌گیری آن به دست بیاورند. سیارک‌ها در دو دهه گذشته به سوژه‌های بسیار جذابی برای دانشمندان تبدیل شده‌اند، زیرا مطالعه این اجرام به آنها کمک می‌کند، اطلاعات ارزشمندی از سال‌های آغازین شکل‌گیری منظومه شمسی به دست بیاورند.

فضاپیمای دان سال 1385، ماموریت خود را در کمربند سیارکی منظومه شمسی آغاز کرد. این فضاپیما ابتدا به ملاقات سیارک وستا رفت و سپس در مدار سیاره کوتوله سرس قرار گرفت.

محمدرضا رضایی

جام‌جم