معتادان دیجیتالی‌ در آینده‌ای نزدیک

در آن گزارش با عنوان افیون دیجیتالی ( کلیک 561 که در 22 فروردین چاپ شد) وجود یا عدم وجود مخدرهای دیجیتالی در ایران را بررسی کردیم. هرچند بسیاری از کارشناسان منکر وجود فایل‌های صوتی با تاثیر موادمخدر سنتی در ایران می‌شوند، اما جعفر بای، پژوهشگر اجتماعی و رئیس سابق اداره اجتماعی حوزه پیشگیری و وقوع جرم قوه قضائیه، نظر دیگری دارد و می‌گوید فایل‌های صوتی اعتیادآور نه تنها در فضای مجازی ایران وجود دارد، بلکه مصرف‌کنندگان آن هم کم نیستند.

بسیاری از مسئولان تاکید دارند تاکنون هیچ موردی از وجود موادمخدر دیجیتالی در ایران شناسایی نشده است.

ابتدا بگذارید تعریفی از اعتیاد ارائه کنم؛ اعتیاد نوعی عادت است، به این معنی که انسان به برخی از پدیده‌ها دلبستگی و عادت پیدا می‌کند. این‌که به چه چیزی اعتیاد پیدا می‌کند گسترده است. آدمی که ویژگی‌های روانی یک فرد معتاد را دارد، می‌تواند به هر چیزی اعتیاد پیدا کند. امروزه دیجیتال و فضای مجازی بر حیات آدمی و زندگی انسان سیطره پیدا کرده و انسان خوراک فرهنگی خود را از منابع مختلفی دریافت می‌کند که شنیدار یکی از آنهاست. نفس شنیدن در ادبیات و فرهنگ ما رواج وسیعی دارد، چون ما مردمانی شفاهی هستیم تا کتبی و از گوش‌هایمان بیشتر استفاده می‌کنیم. صدایی که انسان‌ها می‌شنوند بر روح و روانشان تاثیر می‌گذارد و این تاثیر کوتاه مدت نبوده و پابرجاست. از سوی دیگر شنیدار مانایی دارد و بر اعصاب و روان تاثیر می‌گذارد. انسان در شرایط متفاوتی می‌تواند بشنود، به‌عنوان مثال او می‌تواند همزمان با شنیدن، کار کند، غذا بخورد یا بخوابد و به‌طور کلی شنیدن در زندگی‌اش حضور دارد و به همین دلیل منکر وجود ماده مخدر شنیداری نمی‌شوم، زیرا مخدرها متنوع‌ هستند و شیوه استفاده از آنها هم می‌تواند متفاوت و متنوع باشد؛ گاهی بعضی از آنها خورده می‌شود، برخی استعمال می‌شود و برخی دیگر با شنیدن به‌وجود می‌آید.

ولی مسئولان سازمان مبارزه با موادمخدر گفته‌اند در مراکز درمانی با هیچ موردی از این نوع اعتیاد برخورد نکرده‌اند.

من نمی‌توانم دست جوانی را بگیرم و بگویم فلان جوان به موادمخدر دیجیتالی اعتیاد دارد. به فرض ممکن است کسی این فایل‌های صوتی را گوش کند، ولی تاثیری روی او نگذارد. باید بگویم اندیشه‌های پیشگیرانه ما ضعیف است و همیشه به دنبال درمانیم تا پیشگیری و به همین دلیل است که در مراکز درمانی دنبال این پدیده و موردهای عینی هستیم. درست است که در میدان وسیع حیات اجتماعی انسان، این پدیده عادی و فراگیر نشده، ولی به‌عنوان یک پدیده نوظهور در جامعه ما وجود دارد. برخی معتقدند با پاک کردن مساله قضیه حل می‌شود، ولی نباید چشممان را روی صورت مساله ببندیم. همان‌طور که در حال حاضر مواد فراوانی در حوزه دارو وجود دارد که ویژگی‌های مواد اعتیادآور را دارند، ولی هنوز از سوی وزارت بهداشت به‌عنوان مواد مخدر شناسایی نشده است.

باید بگویم به صورت مصداقی نباید دنبال وجوه منفی این قضیه باشیم. اگر پازل‌های مربوط به این نوع موسیقی را کنار هم بگذاریم، متوجه وجود این نوع موسیقی می‎شویم. استفاده فراوان از موسیقی و گوش دادن‌های افراطی همه از وجود این نوع موسیقی‌ اعتیادآور حکایت دارد. ما منتظریم شکایتی بشود تا کسی برود و آن را بررسی کند، ولی در کشوری زندگی می‌کنیم که بیشترین کاربر فضای مجازی را دارد و فایل‌های صوتی هم به‌وفور در این فضا موجود است.

از نظر شما با وجود فیلترینگ و مراقبت‌های مسئولان از فضای مجازی چطور این فایل‌های صوتی وارد فضای اینترنتی ایران شده است؟

برای فضای مجازی نمی‌توان بستر جغرافیایی تعریف کرد. مصرف‌کننده در فضای مجازی به آن بعد مکانی می‌دهد و نمی‌توانیم بگوییم در بستر و جغرافیای ایران نمی‌شود وجود این فایل‌های صوتی را بررسی کرد. فایل‌های صوتی و موادمخدر دیجیتال چیزهایی نیستند که کسی آن را از خارج از کشور وارد کند، زیرا همه به فضای مجازی دسترسی دارند و فضای مجازی جغرافیا و مرز نمی‌شناسد. فایلی در فضای مجازی قرار می‌گیرد و آدم‌ها با کنجکاوی و گرایش‌های مختلف به آن روی می‌آورند و در وبگردی‌ها ممکن است به آن دسترسی پیدا کنند. در عصری زندگی می‌کنیم که مصرف هر مخدری رواج پیدا کرده و افراد ممکن است همزمان به چند ماده مخدر گرایش داشته باشند و یکی از آنها همین فایل‌های صوتی باشد.

به فرض جوانی به این فایل‌های صوتی دسترسی پیدا کند، علت علاقه به آنها چیست؟

بتازگی در کشور ما پدیده شوم چند مخدری رواج پیدا کرده و بسیاری از معتادان به چند نوع ماده مخدر همزمان گرایش دارند و من آینده‌ای را می‌بینم که مراکزی برای ترک اعتیادهای اینچنینی داشته باشیم که یکی از آنها معتادان شنیداری هستند. یکی از دلایل رواج مخدرهای شنیداری سهولت مصرف، در دسترس بودن و کم‌هزینه بودن آن است که همگی جزو ویژگی‌های فضای مجازی است. موسیقی می‌تواند بر روان انسان تاثیر بگذارد و حس و حال خاصی را در او به وجود آورد، به طوری که به آن دلبسته می‌شود و به طور متناوب از آن استفاده می‌کند. امروزه جوان‌ها به موسیقی‌های غیربومی گرایش پیدا کرده‌اند و از طرفی هم در کشور مراکز مشاوره موسیقی درمانی به‌طور گسترده وجود ندارد که فرد بتواند برای آرامش اعصاب فایل‌های مدون صوتی را گوش کند که بر اعصاب و روانشان تاثیر مثبت بگذارد.

برخی معتقدند قاچاق موادمخدر یک کار پرسود است، ولی موادمخدر دیجیتالی قابل خرید و فروش و قاچاق نیست، پس در وجود آن نیز باید شک کرد.

برخلاف این نظر من در این نوع مخدر سودآوری می‌بینم. با توجه به پس‌زمینه‌هایی که در روان انسان وجود دارد او می‌تواند شیفته چیزی شود، این می‌تواند شیشه، کوکائین، اینترنت یا حتی یک میز باشد. موسیقی نیز می‌تواند یکی از چیزهایی باشد که روی فرد تاثیر می‌گذارد. این‌که ما از قاچاقچیانی صحبت کنیم که فایل‌های صوتی را خرید و فروش می‌کنند، بی‌مورد است و من بیشتر به مصرف‌کننده نگاه می‌کنم. در فضای مجازی فایل‌هایی صوتی‌ وجود دارد که در افراد نئشگی و آن نوع نشاطی را که جزو مختصات موادمخدر سنتی است ایجاد می‌کند و همان تاثیر را روی جسم او می‌گذارد و ممکن است آثار جسمی هم داشته باشد، مثلا او را برافروخته کند یا باعث پرتحرکی او شود و همه اینها مستلزم وجود قاچاقچی نیست، چون هر ماده مخدری لزوما قاچاقچی ندارد. همین‌که این فایل‌ها مصرف‌کننده دارد کافی است و می‌تواند قاچاقچی نداشته باشد.

نظرتان درباره کسانی که منکر تاثیر موسیقی و اعتیاد در خودشان یا دیگران می‌شوند، چیست؟

باید استراتژی برخورد با این نوع مخدر در جامعه عوض شود و دیگر نباید تنها سراغ مرزها رفت. فایل‌های صوتی جنس متفاوتی دارد و در یک جغرافیای مشخص مصرف نمی‌شود. بحث مخدرهای صوتی و شناسایی آن در انسان‌ها متفاوت است، ممکن است کسی آن را گوش بدهد و تاثیر نگیرد و برخی دیگر از آن تاثیر بگیرند؛ به دلیل این‌که پس‌زمینه‌های فرهنگی، هویتی و شخصیتی در انسان‌ها متفاوت است. معتاد پس از مصرف یک مخدر می‌تواند بگوید من معتاد نیستم و از آن طفره برود، در حالی که دیگران آن را به عینه می‌بینند.

راحله رسولی