در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
وقتی نمی دانی از کجا شروع کنی
روی کاغذ می نویسی، سلام. مدتهاست دلت برای دوستت تنگ شده ، می خواهی همه دلتنگی هایت را برایش بنویسی ، ولی قلم روی کاغذ از این پیشتر نمی رود. حرفهای زیادی داری ، ولی کلمه ای پیدا نمی کنی.
نمی توانی احساست را راحت بنویسی. نمی دانی از کجا شروع کنی. هر چند سالها، برای موضوعات تکراری مثل «فصل تابستان را تعریف کنید»، «در آینده می خواهید چه کاره شوید» و...
صفحه های دفتر انشایت را سیاه کرده ای ، اما هیچکدام بهانه ای به دستت نداده تا احساست را روی کاغذ بیاوری ، کاغذ هنوز سفید است و تو فقط نوشته ای سلام...
درس انشا یعنی درست نوشتن ، درست خواندن ، به سخن آمدن ، تمرین و پرورش توان تخیل و تفکر، برداشت از محیط اطراف ، محل عرضه اندیشه ها و تجارب ، راه برقراری ارتباط و تمرین و اظهارنظر در جمع.
در جهان امروز، افزایش روزافزون کتابها، مجلات ، روزنامه ها، سایتها و وبلاگ ها از دلایل بارز نیازمندی جوامع بشری به نوشتن و برقراری و توسعه روابط اجتماعی است.
در نظام آموزشی برای پاسخگویی به این نیاز، درسی به نام انشائ گنجانده شده است که یکی از مهارت های پایه و اصلی برنامه های درسی اکثر نظامهای آموزشی و پرورشی دنیاست تا جایی که نمی توان دانش آموزی را بدون این قابلیت تصور کرد.
اما اولویت و اهمیت این درس در برنامه های درسی و به تبع آن در میان دانش آموزان چگونه است؛
وضعیت کنونی
مینا فرشید نیک دبیر انشا و آیین نگارش درباره وضع کنونی انشائ می گوید: در مدارس تنها از پایه سوم دبستان تا سوم راهنمایی ، ساعتی به انشائ اختصاص داده شده است و درس انشائ در طول 3سال دبیرستان تنها محدود به دروس نگارش می شود، که بخش ناچیزی از کلاس زبان فارسی دانش آموزان را در برمی گیرد و هیچ هویت و برنامه ریزی مستقلی ندارد.
وی می افزاید: متاسفانه در طول 6سال دبستان تا راهنمایی نیز برنامه ای مدون و هماهنگ برای درس انشائ وجود ندارد. چارچوب آموزشی شامل اهداف و استانداردهای آموزش ، محتوای درسی (طرح دروس ) و ارزشیابی روشن ، اصولی و علمی صورت نمی گیرد.
هوشنگ بهمنی از دبیران باسابقه زبان و ادبیات فارسی نیز با اظهار نارضایتی از حذف درس انشا در 3سال دبیرستان می گوید: این حذف در سالهایی صورت گرفته است که دانش آموز از تجربه و آموخته های سالهای دبستان و راهنمایی می خواهد روی موضوعات کار کند یا موضوع آفرینی کند. در واقع دانش آموز در سن اجرای دانش و آموخته هایش با پرونده بسته درس مهم انشائ روبه رو می شود.
مقصر کیست؛
فرید، دانش آموز دوم راهنمایی روزی را که معلم خواست سرکلاس درباره طبیعت محل زندگی اش انشا بنویسد، فراموش نمی کند. تنها جمله ای که به ذهنش آمد این بود: طبیعت شمال سرسبز است.
او و خیلی ها آن روز از قابل لمس ترین منظره هرروزشان نتوانستند چیزی بنویسند. معلم بار دیگر خواست با دقت تر از همیشه اطرافشان را نگاه کنند و نیز تعدادی مطلب در توصیف فصول سال در اختیارشان گذاشت تا مطالعه کنند.
فرید می گوید: با این روش معنی درس انشائ برایم عوض شد و به این درس علاقه مند شدم. زهره زنگ انشا را خسته کننده می داند، چون هر هفته تعدادی از بچه ها نوشته هایشان را درباره موضوعات تکراری هر ساله می خوانند یا با خواهش معلم ریاضی ، علوم و...، کلاس انشا می شود کلاس جبرانی درسهای عقب افتاده بقیه درسها.
نسرین پاک خصال دبیر ادبیات فارسی و انشائ، سیستم کنکور محور را یکی از مهمترین دلایل بی توجهی به این درس می داند و می گوید: امروزه آنقدر کنکور ذهن و خیال دانش آموزان و اولیا را احاطه کرده است که کمتر به درس انشائ توجه می کنند و انگار انشا در سایه کنکور قرار گرفته است و به این ترتیب ناتوانی دانش آموز در انشائ و نگارش ضعف به حساب نمی آید.
وی ادامه می دهد: انشا جزو دروس زیربنایی است که اگر دانش آموزی انشانویس خوبی باشد، می تواند راجع به سایر مطالب درسی نیز راحت تر فکر کند، بخواند و بنویسد که یکی از گزینه های مورد نیاز این مورد، معلم متخصص و علاقه مند به کار قلمی است.
بهمنی به استفاده ناصحیح از فناوری در آموزش اشاره می کند و معتقد است : امروزه سی دی های بازی رایانه ای جای کتاب و کتابخوانی را در خانواده ها گرفته است و کودکان امروز به جای کتاب ، سی دی بازی از بزرگترها جایزه می گیرند. بهتر است ما در آموزش ، فناوری را به خدمت بگیریم تا فناوری ما را به خدمت گیرد. مطالعه ، اساس نوشتن است. پیش زمینه خوب نوشتن ، مطالعه است.
استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه ، درباره رابطه تاثیرپذیری خواندن و نوشتن می گوید: پایین بودن میزان مطالعه در جامعه از دلایل بی توجهی اولیا به درس انشائ است ؛ چراکه انس و الفت با کتاب ، انسان را راغب به استفاده از زبان می کند.
همین طور در جامعه ما کمتر عادت به نوشتن خاطرات شخصی ، وقایع نویسی یا تحلیل های روزانه دیده می شود. در نتیجه این روند خواسته یا ناخواسته به کودک نیز منتقل می شود.
روش های موفق
به اعتقاد بهمنی ، برای علاقه مندی نسل حاضر به انشائ باید زنگهای انشائ را متنوع کرد. «در معرفی آثار ادبی ، بهره گیری از خلاصه نویسی در این راه موثر است. برای مثال ، از دانش آموز خواسته شود قصه های مولانا را بخواند و بنویسید.
مطمئنا با زبان قصه بهتر می شود پایه های دوستی با ادبیات و آثار ارزشمند ادبی را بنا کرد و از این راه حتی دانش آموز راحت تر پند و اندرز را می پذیرد تا نصیحت و باید و نبایدهای خشک و بی روح را.
در این خصوص نیز پاک خصال معتقد است : در درس انشائ باید از موضوعاتی نظیر مسائل ساده زندگی و محیط و وقایع روز استفاده کرد تا علاقه دانش آموز را برانگیزد. پس تک موضوعی نباید کار کرد».
وی در ابتدای سال تحصیلی ، 50موضوع انشا در زمینه های تاریخی ، علمی ، اجتماعی ، توصیفی ، مذهبی ، ورزشی ، فرهنگی ، تخیلی و تفریحی در اختیار دانش آموزان قرار می دهد که بتوانند نسبت به حال و هوای خود یا مناسبت آن روز دست به انتخاب بزنند و بنویسند.
برای مثال در ماه رمضان بچه ها از موضوعات مذهبی استقبال می کنند و در ایام محرم نامه به شهید و جانباز را انتخاب می کنند. و در نهایت در نمره گذاری از نظر و نقد گروهی از دانش آموزان که به عنوان گروه تشخیص انتخاب شده اند، استفاده می شود. این روش با مداومت طی سالها، دانش آموزان را به نوشتن و بحث علاقه مند کرده است.
ارزشیابی
به نظر می رسد میان معلمان برای ارزشیابی درس انشائ الگوی یکسان و عمومی وجود ندارد و نبود یک سیستم ارزشیابی اصولی و موثر برنگرش والدین و اهمیت این درس تاثیر بسزایی گذاشته است.
مادری معترض به نمره انشای دخترش می گوید: چرا نمره انشای دخترم را 12داده اند، در حالی که وی در ریاضی و علوم نمره 19گرفته است. و یا پدر دانش آموزی می گوید: انشائ درس مهمی نیست. اگر مهم بود، در این درس بچه ها تجدید می شدند؛ ولی در هر حال نمره ای می گیرند.
انوشه باباخان ، معلم انشائ و ادبیات فارسی یکی از مدارس راهنمایی تهران در این خصوص می گوید: بهتر است یک جدول ارزشیابی شامل نوع ابتکار، تخیل ، خوانا نوشتن ، درک و فهم موضوع و پروراندن موضوع برای انشائ منظور شود تا در تصحیح اوراق امتحانی انشائ بویژه امتحانات نهایی سوم راهنمایی ، شاهد تصحیح ظاهری اوراق امتحانی از سوی معلم غیر انشا نباشیم.
نقش معلم انشا
سیدحسین حسینی نژاد، علاقه و نیاز معلمان به بهبود روشهای آموزش انشائ را نتیجه استقبال آنان از تشکیل انجمن معلمان انشائ می داند و می گوید: یک سال پیش انجمن معلمان انشائ با هدف ارتقای منزلت زبان و ادبیات فارسی با تاکید بر تقویت جایگاه درس انشا، فراهم کردن امکان تعامل معلمان انشای کشور، شناسایی و تشویق معلمان و دانش آموزان توانمند و خلاق در عرصه نگارش ایجاد شد.
دبیر انجمن معلمان انشا، با ذکر نقش و اهمیت انشائ در خلق ، انتقال و حفظ اندیشه ها آن را نیازمند بستری مناسب برای تبادل نظر و ایجاد همدلی میان معلمان کشور می داند و می افزاید: باید تغییرات در این زمینه را بخواهیم و خود درصدد ایجاد آن باشیم.
روزی که کتابهای نگارش راهنمایی برای اجرای آزمایشی به مدارس عرضه شد، اگر صمیمانه و دلسوزانه به نقد آن می نشستیم و پیشنهادهای اصلاحی می دادیم ، حتما شاهد کتابهای پرمحتواتری بودیم.
وی معرفی منابع و مآخذ علمی - پژوهشی در زمینه نگارش ، جمع بندی و انعکاس نظریات معلمان انشائ و برگزاری گردهمایی های علمی - ادبی در تقویت توان نوشتاری دانش آموزان را از گامهای این انجمن برمی شمارد تا بتوان در نهایت به حفظ میراث ادبیات کشور دست یافت.
به نظر می رسد اگر آموزش انشا جایگاه حقیقی اش را در نظام آموزش پیدا کند، زنگ انشائ بهترین زنگ اندیشیدن درباره خود و ظرفیت های درون می شود که بهترین راه تعامل با جهان است.
روشنک نوروزی پناه 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
