چرایی اعزام نیروهای روسی به آسیای مرکزی

پس از فروپاشی شوروی، روسیه حضور نظامی خود در آسیای مرکزی را حفظ کرد و نقش عمده‌ای در منازعات منطقه‌ای داشت؛ جنگ داخلی تاجیک‌ها در فاصله سال‌های 1992 تا 1997 نمونه مشخص این موضوع است. روسیه هم‌اکنون پایگاه‌های نظامی در قرقیزستان و تاجیکستان دارد. قزاقستان یکی از اعضای سازمان پیمان امنیت جمعی است؛ سازمان نظامی‌ای که تحت سلطه مسکو است. اگرچه ازبکستان و ترکمنستان از اعضای این سازمان نیستند اما مناسبات نظامی و امنیتی مهمی با روسیه دارند.

تاثیرگذاری بلندمدت روسیه در مناسبات نظامی آسیای مرکزی، باعث انجام برخی از اقدامات توسط مقامات این کشور شده است. در روز دوم آوریل، فرمانده پایگاه 201 روسیه در تاجیکستان اعلام کرد طی پنج سال آینده تعداد نیروهای روسیه در این پایگاه از 5900 نفر به 9000 نفر می‌رسد. روز سوم آوریل نیز یکی از منابع نزدیک به نیروهای مسلح روسیه به خبرگزاری کامرسانت گفت مسکو قصد دارد طی چند سال آینده کمک نظامی به ارزش 1.2 میلیارد دلار در اختیار تاجیکستان قرار دهد. در این میان گفته می‌شود طی یک ماه گذشته متخصصان نظامی روسیه به مرزهای ترکمنستان و افغانستان اعزام شده‌اند. مقامات ترکمنستان این موضوع را تائید نکرده‌اند، اما رسانه‌های محلی گزارش داده‌اند عشق‌آباد برای حفاظت از مرزهای خود با افغانستان از نیروهای روسیه درخواست کمک کرده است.

در واقع دلیل این اتفاقات نگرانی از کشیده شدن خشونت‌ها از افغانستان به آسیای مرکزی است. با خروج نیروهای نظامی آمریکا و ناتو از افغانستان، وجود این ترس در میان کشورهای آسیای مرکزی موضوعی طبیعی است. دولت‌های منطقه‌ای نیز از افزایش حضور شبه نظامیانی چون طالبان و داعش در مناطق شمالی افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند. این نگرانی و ترس را می‌توان در مقامات روسیه نیز مشاهده کرد. نماینده ویژه ولادیمیر پوتین در مورد افغانستان چندی پیش اعلام کرد تروریست‌های داعش در حال آموزش هزاران شبه نظامی در نزدیکی مرزهای تاجیکستان و ترکمنستان هستند. نشست اخیر سازمان پیمان امنیت جمعی نیز بر این موضوع تاکید داشت.

با وجود افزایش محدود حملات شبه نظامیان در شمال افغانستان، اما هنوز مدرکی دال بر انجام این حملات در مرزهای کشورهای آسیای میانه وجود ندارد. آخرین نمونه از این اقدامات به سال‌های 1999 تا 2001 باز می‌گردد که حزب اسلامی ازبکستان حملاتی را در تاجیکستان، قرقیزستان و ازبکستان انجام دادند. ورود نیروهای آمریکایی پس از حوادث 11 سپتامبر باعث پراکنده شدن اعضای این گروه در مرزهای افغانستان و پاکستان شد. از آن زمان این کشور شاهد حملاتی بوده است، اما بیشتر آنها دلایل سیاسی داشته و به تنش‌های افغانستان مربوط نبوده است. سرایت کردن اقدامات شبه نظامی از افغانستان گزینه‌ای محتمل است، اما همچنان یک تهدید ناچیز به شمار می‌رود.

به این ترتیب باید گفت حرکت روسیه به سمت آسیای مرکزی ممکن است دلایل دیگری داشته باشد. رقابت مسکو با غرب بر سر مساله اوکراین هم‌اکنون در بن بست قرار گرفته است. آسیای مرکزی یکی از عوامل کلیدی در این رقابت محسوب می‌شود. این منطقه ذخایر گسترده‌ای از نفت و گاز طبیعی را در خود جای داده و می‌تواند برای اتحادیه اروپا جذاب باشد، به خصوص این‌که اروپایی‌ها به دنبال پایان وابستگی خود به روسیه هستند. اروپا اخیرا توانسته ترکمنستان را متقاعد کند تا به پروژه خط لوله ترانس کاسپین بپیوندد.

ایالات متحده نیز حضور فعالی بویژه در بحث امنیتی در آسیای مرکزی داشته است. آمریکا دیگر از پایگاه‌های نظامی خود در آسیای مرکزی که برای انجام عملیات در افغانستان به کار می‌رفت، استفاده نمی‌کند؛ پایگاه هوایی ماناس در قرقیزستان و پایگاه هوایی کارشی خان‌آباد از جمله این پایگاه‌ها بود. البته این پایگاه‌ها میراثی منطقه‌ای از خود به جای گذاشته‌اند. واشنگتن برخی از عملیات‌های امنیتی خود را حفظ کرده است که شامل آموزش مبارزه علیه مواد مخدر در قرقیزستان و تاجیکستان می‌شود. مقامات آمریکایی همچنین از افزایش تعهد خود در این زمینه سخن گفته‌اند. ژنرال لیود آستین، فرمانده نیروهای مرکزی آمریکا اعلام کرد واشنگتن تمایل دارد برای حمایت از تلاش‌های ترکمنستان به منظور تامین امنیت در مرزهای افغانستان، تجهیزات نظامی و فناوری در اختیار این کشور قرار دهد. آمریکا همچنین در اوایل ژانویه امسال اعلام کرد پنتاگون حدود 200 خودروی نظامی پیشرفته در اختیار ازبکستان قرار می‌دهد. این اقدامات نشان‌دهنده علاقه واشنگتن به افزایش روابط امنیتی با کشورهای آسیای مرکزی است.

تلاش‌های نظامی و امنیتی مسکو تا حدودی به دلیل این اقدامات آمریکایی‌ها است. اما روسیه خود را محدود به اعزام نیرو نکرده است. مسکو دامنه و عضویت اتحادیه اوراسیا را گسترش داده که این موضوع شامل همکاری‌های مرزی است. قزاقستان هم اکنون یکی از اعضای این اتحادیه است و قرقیزستان نیز بزودی به آن خواهد پیوست. روسیه همچنین اقدامات انجام گرفته توسط اعضای سازمان پیمان امنیت جمعی را گسترش داده است. مسکو از ازبکستان و ترکمنستان نیز خواسته است همکاری امنیتی بیشتری با این سازمان داشته باشند. با این حال، توانایی مسکو در استحکام بخشیدن به جایگاه خود در آسیای مرکزی، محدود خواهد بود. اقتصاد روسیه این روزها حال و اوضاع خوبی ندارد. از سوی دیگر، بسیاری از مهاجران آسیای مرکزی که در روسیه کار می‌کردند این کشور را ترک کرده‌اند. غرب و بویژه آمریکا به تاثیرگذاری خود در این منطقه ادامه می‌دهند. چین نیز دنبال ایجاد راه‌های اقتصادی و انرژی در این منطقه است.

در این میان، به احتمال زیاد بی ثباتی در این منطقه افزایش خواهد یافت. قزاقستان و ازبکستان بحران‌های متوالی دارند. علاوه بر این، رشد جمعیتی و رقابت بر سر منابع آبی، امنیت این منطقه را تهدید می‌کند. روسیه جایگاه خود در آسیای مرکزی را طی سال‌های پیش رو آزمایش می‌کند. اقدامات شبه نظامی‌گری تنها یکی از نگرانی‌های مسکو و دولت‌های آسیای مرکزی است.

استراتفور ‌/‌ مترجم: حسین خلیلی