اتحاد زنانه علیه بانک‌ها

از آنجا که آفرینش همیشه زاده نیاز است، برخی معتقدند که چنین شرایطی سبب بالندگی و رشد روزافزون صندوق‌های خارج از شبکه بانکی مستقر در خانه‌ها و ادارات شد. صندوق‌هایی که البته در کشور ما دارای سابقه‌ای دیرینه است و نمی‌توان پیدایش آن را به شرایط بانکی فعلی نسبت داد اما حتما می‌توان میان فراگیری امروز آنها و شرایط وام‌دهی بانک‌ها نسبتی جست.

این صندوق‌ها چگونه تشکیل می‌شود؟

ماجرا آن‌قدرها هم پیچیده نیست، سنت حسنه قرض‌الحسنه قدمتی به درازای سال‌ها در ایران دارد و از طرف دیگر مشکلات مالی چنان که می‌دانیم و می‌دانید روز به روز عرصه را بر خانوارها تنگ‌تر می‌کند. در این میان اگر چند آدم دست‌به‌خیر پیداشوند و مورد اعتماد بستگان و در و همسایه باشند، معمولا دعوتشان از سوی خیلی‌ها پذیرفته می‌شود و یک صندوق قرض‌الحسنه خانگی براحتی تشکیل می‌شود.

طبق آمار و قرائن، گردانندگان بیشتر صندوق‌های خانگی زنان هستند و این صندوق‌ها چنان فراگیر شده ‌است که این روزها در اعطای تسهیلات رقیبی قدرتمند برای بانک‌ها به شمار می‌رود. هر چند که البته میزان درخواست بابن‌بست‌ مواجه شده تسهیلات در بانک‌ها به اندازه‌ای زیاد است که آنها هیچ وقت احساس کاهش مشتری یا متقاضی وام نمی‌کنند. به هر روی اما این صندوق‌ها به طور متوسط با سرمایه‌هایی بین 500 هزار تا ده میلیون تومان تشکیل می‌شود و بدون موانع مرسوم در نظام بانکی کشور، در تامین نیازهای مالی خانوارهای مشارکت‌کننده نقش مهمی ایفا می‌کند. رقم ذکر شده همان طور که اشاره هم شد، میانگین است و این روزها صندوق‌هایی حتی با مبالغ وام‌ ماهانه 25 میلیون و 30 میلیون تومان هم وجود دارد.

سازوکار تسهیلات‌دهی در صندوق‌ها چیست؟

تشکیل صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی، با توجه به ساختار کاملا مردم‌نهاد و غیرمتمرکز آنها، از قواعد خاص و مدون پولی وبانکی تبعیت نمی‌کند و از همین رو احتمالا جستجوی اساسنامه یا هر سند معادل آن برای چنین صندوق‌هایی با نتایج دندانگیری همراه نباشد. اغلب این صندوق‌ها متکی به شناخت و اعتماد متقابل اعضاست و در بیشتر موارد کارکرد صندوق متکی به قول‌وقرارهای شفاهی و نانوشته است. از همین روست که پرداخت وام در این صندوق‌ها منوط به ارائه ضامن و این طور قواعد بانکی سفت‌وسخت نیست و پول خیلی راحت بین اعضا دست به دست می‌شود. سرمایه هرکدام از این صندوق‌ها در ابتدای تشکیل و با مشخص شدن تعداد اعضای آن و میزان پول توافق شده پرداختی توسط هر نفر، مشخص می‌شود و به‌دلیل شفافیت سازوکار و حساب‌ها، برای اداره آنها حتی احتیاجی به تخصص‌های پولی و بانکی و حسابداری نیست.

سازوکار تسهیلات‌دهی هم در این صندوق‌ها از الگوی چندان پیچیده‌ای تبعیت نمی‌کند. در ابتدای هر ماه ـ یا هر دوره زمانی دیگری که اعضا بر سرش توافق کرده باشند ـ فرد مسئول مبلغ قسط را از همه اعضا جمع می‌کند و نام‌ها را یادداشت می‌کند. بعد از آن با حضور همه اعضا یا تعدادی از آنها قرعه‌کشی انجام می‌شود و وام به فردی که قرعه به نامش افتاده تعلق می‌گیرد. در نوبت بعدی نام افراد برنده نوبت‌های قبلی حذف و قرعه‌کشی تکرار می‌شود، این فرآیند تا زمانی که همه افراد وام بگیرند، تکرار می‌شود. در بعضی صندوق‌ها یک قرعه‌کشی کلی در ابتدای کار صورت می‌گیرد و نوبت دریافت وام همه اعضا مشخص می‌شود. قوانین دیگری هم وجود دارد که البته عمومیت ندارند، مثلا از این قبیل که فردی که طبق قرعه به عنوان آخرین نفر وام می‌گیرد، در دوره بعدی نفر اول می‌شود و برای بقیه اعضا قرعه‌کشی صورت می‌گیرد.

همه صندوق‌ها لزوما در خانه‌ها تشکیل نمی‌شود و همه آنها لزوما با سازوکار قرعه‌کشی تسهیلات نمی‌دهند. ادارات و محل کار افراد از دیگر مراکز سازماندهی این گونه صندوق‌هاست و در بعضی از آنها پس از جمع شدن یک سرمایه اولیه، مبلغی مشخص برای پرداخت هر یک از افراد برای تامین اعتبار وام‌دهی تصویب می‌شود. افراد متقاضی وام نه به واسطه قرعه‌کشی که به تشخیص هیات امنای صندوق گزینش می‌شوند.

تورم در کمین وامگیرها

پیداست که اگر دوره‌های قرعه‌کشی وام طولانی و اعضای صندوق زیاد باشد، تفاوت زیادی بین کسانی که در ابتدای کار برنده قرعه‌کشی می‌شوند و آنها که بخت یارشان نیست و در آخر وام می‌گیرند، وجود خواهد داشت. صندوقی را تصور کنید که ماهانه با 500 هزار تومان قسطی که از هر عضو دریافت می‌کند در مجموع 25 میلیون تومان وام می‌دهد، این یعنی این‌که صندوق 50 عضو دارد و اگر قرعه‌کشی به شکل ماهانه انجام شود، اتمام کامل دوره 50 ماه یعنی بیش از چهار سال طول می‌کشد. درک تفاوت افراد خوش‌شانس و بدشانس این صندوق حالا کار چندان دشواری نیست. برای مثال اگر در سال‌92 بتوان با 25 میلیون یک خودروی سمند خرید، اصلا معلوم نیست که چهار سال بعدش با این پول اساسا بشود خودرویی خرید. البته نکته‌ای که وجود دارد این است که چون اغلب این صندوق‌ها بین اقوام و دوستان تشکیل می‌شود، به دلیل حس خوب معنوی کمک و رفع نیاز بستگان و دوستان، در اغلب موارد حتی آنهایی که به عنوان نفرات آخر برنده قرعه‌کشی می‌شوند، از این بابت احساس غبن نمی‌کنند اما این خصلت نیکو، مانع از پذیرش واقعیت کاهش ارزش پول و قدرت خرید نیست.

صندوق‌ها، رقبای بانک‌ها

در بحبوحه تاسیس بانک‌های خصوصی متعدد و وجود تعداد قابل توجهی بانک دولتی در کشور، عدم تسهیلات‌دهی و رفع نیازهای مالی خرد خانوارهای ایرانی، خیلی‌ها را از بانک‌ها ناامید کرده و روانه منابع سهل‌الوصول‌تر از قبیل صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی و بعضی منابع دیگر که موضوع این نوشتار نیست، کرده است. منابع غیررسمی می‌گویند، اکثر غریب به اتفاق خانوارهای ایرانی حداقل در یک صندوق اینچنینی عضویت دارند و احتیاجات مالی خود را از این طریق تامین می‌کنند. برخی معتقدند فراگیری این صندوق‌ها می‌تواند در بازار رقابتی بانک‌ها، آنها را منعطف‌تر کند و در نهایت شرایط کمی به نفع متقاضیان تسهیلات شود. در سوی مقابل اما عده‌ای دیگر این اظهارنظر را خوشبینانه می‌دانند و معتقدند که در میان انبوه تقاضاهای تلنبارشده تسهیلات خرد در بانک‌ها، این نوع رجوع به صندوق‌های خارج از شبکه بانکی هر چقدر هم که فراگیر باشد، در مقیاس کلان به چشم نخواهد آمد. از طرف دیگر بعضی دیگر بر این اعتقادند که گرفتن تسهیلات از صندوق‌های خانگی معلوم نیست که حتما به کاهش تقاضا برای تسهیلات خرد از بانک‌ها بینجامد، چنان که خیلی از افراد با دریافت این وام‌ها نیز از خیر درخواست‌های وام خود نیز نمی‌گذرند و هر از چندی پیگیر وضع آن در بانک‌ها هستند. با این حال اما آنچه انکارنشدنی است، بالندگی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی در جامعه امروز ایران است. آنها چه رقیبی برای بانک‌ها باشند و چه بازار رقابتی بانک‌ها را تهدید نکنند، حضور پررنگی در زندگی ایرانیان دارند.

فرهاد بیاتی ‌/ ‌جام‌جم