برکات سریال‌های مناسبتی

ساخت مجموعه‌های نمایشی در تلویزیون بیش از هر چیز برآمده از رسالت رسانه ملی در تامین اوقات فراغت مردم و سرگرمی مفید برای مخاطب است. هرچند گاه دلایل دیگری نیز ضرورت‌هایی را برای مدیران رسانه در تولید آثار نمایشی ایجاب می‌کند؛ مثلا توسعه کمی شبکه‌های تلویزیونی و مقابله با شبکه‌های ماهواره‌ای و برون‌مرزی بر گسترش کمی مجموعه‌های نمایشی افزوده و تقریبا بیشتر شبکه‌ها بنا به ماهیت و ماموریت خود دست به تولید سریال می‌زنند.

بدون شک در یک دهه گذشته سریال‌های تلویزیونی زیادی تولید شده است، اما فارغ از کارکرد سرگرم‌کنندگی و تامین فراغت مخاطب برخی از مناسبت‌های ملی و مذهبی نیز در تولید شکل خاصی از سریال‌سازی تاثیر گذاشته که این تاثیرات هم در بعد ساختاری و تکنیکی و هم از حیث مضمون و درونمایه قابل بازخوانی است. اگرچه نمی‌توان سریال‌های مناسبتی را یک گونه یا ژانرنمایشی دانست، اما در یک قانون نانوشته برآیند این مجموعه‌ها، شمایل خاصی از سریال‌سازی را صورت‌بندی کرد و به ارمغان آورد که با همه ضعف و اشکالاتش نمی‌توان دستاوردها و برکاتش را نادیده گرفت. یادمان نرود زمانی بیشترین مخاطبان مجموعه‌های نمایشی در طول سال، همین سریال‌های ماه رمضان بودند.

در برشمردن این دستاوردها مثلا می‌توان به برآمدن گونه تازه‌ای از سریال‌ها که اصطلاحا ماورایی نام گرفتند اشاره کرد که بویژه در سال‌های اول با استقبال خوبی از سوی مخاطب مواجه شد. مثلا سریال‌های او یک فرشته بود یا اغماء و کمکم کن نمونه‌ای از این مجموعه‌هاست که نسبتا سریال‌های موفقی بودند و بنا به نظرسنجی‌های سازمان صدا و سیما تاثیرات تربیتی ـ اخلاقی زیادی در جامعه داشتند، هرچند در ادامه راه در دام تکرار و کلیشه افتادند و اثربخشی خود را از دست دادند.

اما این تجربه به‌عنوان یک دستاورد ارزشمند در آرشیو تلویزیون و حافظه مخاطب باقی ماند تا بعدا در ظرفیت‌های بهتری مورد استفاده قرار گیرد. از حیث تکنیکی نیز به واسطه این نوع سریال‌ها جلوه‌های ویژه بصری و گرافیکی در تولید مجموعه‌های نمایشی مورد استفاده قرار گرفت و چندین گام رو به جلو حرکت کرد.

سریال‌های رمضانی فرصت خوبی برای برخی از سینماگران فراهم کرد و با بسترسازی‌های مناسب راه را برای تجربه کارگردانی یا بازیگری برخی افراد فراهم کرد. مثلا شخصی مثل رضا عطاران چه در مقام بازیگر و چه کارگردان، در همین سریال‌های مناسبتی رمضان گل کرد و مسیر خود را به سمت حرفه‌ای و مطرح شدن باز کرد. بازیگرانی مثل حامد کمیلی، حمید لولایی، مریم امیرجلالی، علی صادقی و سیروس گرجستانی را نیز می‌توان به این فهرست اضافه کرد. اساسا مجموعه‌های نمایشی ـ مناسبتی بخشی از ظرفیت نهفته سینماگران را شکوفا کرد و در این تجربه تازه به موفقیت‌های جدیدی رساند. چه‌بسا کارگردانان و بازیگرانی که بهترین عملکرد خود در کارنامه حرفه‌ای‌شان را در همین آثار ثبت کرده‌اند. یکی از زمینه‌های جانبی سریال‌سازی که شاید نقطه عظیمت و رشدش در همین مجموعه‌ها رقم خورد، موسیقی تیتراژ بود که از سریال گمگشته رامبد جوان با صدای مجید اخشابی آغاز شد و همچنان ادامه دارد. به طوری که هنوز هم بهترین تیتراژهای تلویزیونی به سریال‌های ماه رمضانی تعلق دارد.

در واقع مجموعه‌های مناسبتی تلویزیون در رشد و توسعه ترانه و موسیقی تیتراژ کمک شایانی کرد و موجب شهرت برخی خوانندگان و ترانه‌سرایان و معرفی چهره‌های جدید در این عرصه شد. احسان خواجه‌امیری و محمد اصفهانی ازجمله خوانندگانی بودند که با همین ترانه‌های تیتراژ به شهرت رسیده یا جایگاه هنری خود را بیشتر تثبیت کردند.

طرح مفاهیم اخلاقی و دراماتیزه کردن آن در ساختار فیلمنامه و نمایش ازجمله دیگر دستاوردهای این مجموعه‌ها بود که در یک آزمون و خطای تلویزیونی به پختگی و کمال بیشتری دست یافت و در واقع مشق سینمایی کرد. یکی از چالش‌های مجموعه‌های نمایشی، نسبت بین درام و مفاهیم اخلاقی بود که در سریال‌های رمضانی در محک آزمون قرار گرفت و به نقاط ضعف و قوت خود آگاهی یافت. حتی شاهد مشاوران مذهبی در ساخت این مجموعه‌ها بودیم و در واقع همکاری بین علما و سینماگران پررنگ‌تر شد و حتی باب برخی از مباحث سینمای دینی به همین واسطه باز شد و مورد بحث کارشناسی قرار گرفت.

شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سریال‌های رمضانی تجربه و حتی به جرات می‌توان گفت خلق کمدی موقعیت بود. در گذشته بیشتر شاهد مجموعه طنزهای آیتمی و نود شبی بودیم، اما در ماه رمضان کمدی موقعیت‌هایی مثل «خانه به دوش»، «متهم گریخت» و «خروس» تولید شد که به مولفه‌ها و معیارهای کمدی موقعیت نزدیک است. کمدی‌های داستانی که حتی واجد پیام‌ها و موقعیت‌های اخلاقی موثری بود که بعدها به شکل یک سنت و الگوی سریال‌سازی در حوزه طنز درآمد.به نظر می‌رسد اینک پس از دو دهه سریال‌سازی مناسبتی لازم است به تحلیل و بررسی آنها پرداخت و دستاوردهای آن را برشمرد و از نقاط ضعف و قوت آن استفاده کرد. چه‌بسا مخاطبانی که با علاقه‌مندی به این سریال‌ها به تماشای مجموعه‌های نمایشی رسانه ملی علاقه‌مند شدند و در واقع این مجموعه‌ها علاوه بر مخاطب‌پذیری در مسیر مخاطب‌سازی نیز حرکت کردند. سریال‌های رمضانی شاید بیشترین ظرفیت را برای جذب مخاطب و تجربه‌های تازه در مجموعه‌سازی‌های تلویزیونی ایجاد کردند که باید قدر آنها را دانست.

رضا صائمی / جام‌جم