روان‌شناسی فیلم در تلویزیون

یکی از ساحت‌های مهم استفاده از روان‌شناسی، هنر بویژه هنر نمایش است که به شکل مستقیم با زندگی و شخصیت‌های انسانی روبه‌روست. فارغ از این‌که چقدریافته‌های روان‌شناسی در شخصیت‌پردازی و ترسیم موقعیت‌های روانی ـ‌ عاطفی درام می‌تواند خاصیت‌های درمانی هم برای مخاطب داشته باشد. ضمن این‌که امروزه در تکنیک‌های مشاوره و روان‌درمانی شاهد سرفصل جدیدی به نام «نمایش درمانی» یا «فیلم درمانی» هستیم که در کنار ایجاد سرگرمی به حل برخی اختلالات رفتاری تماشاگر نیز کمک می‌کند.

شبکه چهار تلویزیون بر مبنای همین اصل برنامه‌ای به نام «زندگی روی پرده» را تدارک دیده که نوروز امسال شاهد پخش سری دوم آن بودیم. برنامه‌ای که با رویکرد روان‌شناسی و مشاوره تلاش می‌کند برخی از مسائل و مشکلات رفتاری در حیطه فردی، اجتماعی و خانوادگی را از طریق تاویل روان‌شناختی فیلم‌ها مورد واکاوی قرار داده و با استناد به موقعیت‌های بصری و نمایشی به آسیب‌شناسی روانی بپردازد.

خوشبختانه در اجرای این برنامه از یک کارگردان تلویزیون باسابقه و کار بلد یعنی مسعود فروتن استفاده شده و دکتر ابراهیم میثاق در مقام روان‌شناس که فارغ از تسلطش بر روان‌شناسی و کارکردهای مشاوره، اجرای خوبی دارد و مهارت‌های سخنرانی موثر را بدرستی می‌شناسد استفاده شده است. گفت‌وگوی پینگ‌پنگی بین این دو درباره فیلم‌ها و تحلیل روانشناختی آنها بر جذابیت برنامه افزوده و آن را از حالت یکسویه و تخت خارج کرده است.

گاهی می‌بینم مسعود فروتن به صراحت با نظر کارشناس برنامه مخالفت کرده یا آن را به چالش می‌کشد، البته این به معنای رد نظریه‌های علمی و کارشناسانه نیست، بلکه شیوه و تمهیدی است برای تحلیل همه‌جانبه و چندبعدی یک مساله رفتاری که در فیلم به نمایش درآمده تا از این طریق مخاطب با ابعاد مختلف یک پدیده رفتاری آشنا شود.

سوالات فروتن یا برخی انتقادهایش به نظرات دکتر میثاق، ‌برنامه را به سمتی هدایت می‌کند که برخلاف بسیاری از برنامه‌های روان‌شناسی در تلویزیون، خیلی کتابی و شعاری نیست؛ مخاطب می‌تواند از دل این مباحثه به راه‌حل‌های موثری برای رفع مشکلات رفتاری مشابه خود بهره بگیرد و در واقع یک همذات‌پنداری مثبت و اصلاح‌طلبانه را تجربه کند.

تحلیل روان‌شناختی در نقد فیلم یکی از رویکردهای تخصصی سینمایی و البته بین‌رشته‌ای است که چندان در ادبیات سینمایی ما سابقه ندارد یا دست‌کم، کار زیادی در این حوزه انجام نشده، اما برنامه زندگی روی پرده را نمی‌توان مصداق عینی نقد روان‌شناسانه به مفهوم تخصصی دانست. در واقع هدف این برنامه روان‌شناسی، فیلم نیست، بلکه روان‌شناسی در فیلم است و قصد دارد مباحث علمی را با تکیه بر موقعیت‌های نمایشی و با استناد به آن، برای مخاطب عام به تصویر بکشد که البته این رویکرد می‌تواند نگاه روان‌شناختی به فیلم‌های سینمایی را نیز به تماشاگر آموزش دهد.

در این رهگذر البته سینمادوستان جدی و کسانی که در حوزه نقد سینمایی فعالیت می‌کنند نیز با تحلیل‌های روان‌شناسی در نقد فیلم و مفاهیم و اصطلاحات آن آشنا می‌شوند. مخاطب عام نیز با کسب آگاهی بیشتر از مفاهیم و آموزه‌های روان‌شناختی به لذت درک بیشتری از فیلم دست می‌یابد. جالب این‌که یکی از خاصیت‌های فیلم دیدن امکان و فرصت همذات‌پنداری مخاطب با شخصیت‌های فیلم است که در موقعیت‌های خاص و بحرانی این ایده را در ذهن تماشاگر ایجاد می‌کند که فقط من نیستم که با مشکلی در زندگی مواجه هستم، بلکه افراد دیگری نیز هستند که با من همدردند و خود این مساله در آرامش روانی یا رفع تنش به مخاطب کمک می‌کند. حالا همین موقعیت در بستر این برنامه به شکل ارادی و آگاهانه‌تری رخ می‌دهد که می‌تواند کمک زیادی به تماشاگر برنامه زندگی روی پرده بکند.

زندگی روی پرده به طور ضمنی یک نوع فیلم‌شناسی یا معرفی فیلم هم محسوب می‌شود و با توجه به نگاه خاصی که به آثار سینمایی دارد انگیزه تماشای فیلم و حتی نگاه متفاوت به فیلم را نیز در تماشاگر برمی‌انگیزد. فارغ از مسائل محتوایی باید به فرم، دکوربندی و نورپردازی این برنامه نیز توجه کرد که تلاش کرده زیبایی‌شناسی بصری را حفظ کرده و جذابیت آن را بیشتر کند. لوکشین برنامه در یک سالن نمایش فیلم قرار دارد که فضای آن متناسب با سوژه و ماهیت برنامه است.

زمانی که قرار است صحنه‌ای از فیلم مورد نظر نمایش داده شود، در حالی که مجری و کارشناس برنامه به پرده‌ها نگاه می‌کنند فیلم از پرده سالن سینما آغاز شده و در مرحله بعد به شکل کامل نمایش داده می‌شود که این شیوه حس فیلم دیدن در سینما را در تماشاگر القا می‌کند. نورپردازی لوکیشن با توجه به تاریک بودن فضای کلی و پشت سر مجری و کارشناس و تمرکز نور سفید و زرد روی آنها که با رنگ سبز صندلی‌های سالن ادغام می‌شود، فضای آرام‌بخش و تامل‌برانگیزی ایجاد می‌کند که همه این عناصر و مولفه‌های بصری و اجرایی منطبق و سازگار با ماهیت و هدف برنامه طراحی شده ‌است. زندگی روی پرده قابلیت بهره‌گیری از مفاهیم روان‌شناسی و سینما و نسبت آن دو را در قاب تلویزیون بخوبی تصویر می‌کند که می‌توان آن را متفاوت‌ترین برنامه روان‌شناسی رسانه ملی دانست.

سیدرضا صائمی / جام‌جم