رسانه و مدیریت هوشمندانه بحران

رسانه‌های جمعی نیز در ایجاد یکپارچگی، وحدت ملی‌ و تقویت همبستگی اجتماعی در مواقع بحرانی‌، چه طبیعی و غیرطبیعی، نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. رسانه‌ها به عنوان مهم‌ترین مرجع مخاطبان برای آگاهی از ابعاد بحران و چگونگی بروز آن در مواقع بحرانی به حساب می‌آیند. بسیاری از کارشناسان معتقدند که رسانه‌ها وقتی نتوانند بخوبی از پس این کار برآیند، ناخواسته مشکلات زیادی را بر سر راه مدیریت بحران به‌وجود می‌آورند. هجوم برنامه‌ریزی نشده تعداد زیادی از خبرنگاران به مناطق آسیب‌دیده یا بحران زده می‌تواند مشکلات زیادی را به‌وجود بیاورد. تیم‌های رسانه‌ای که خود اغلب بدون در نظر گرفتن نیازهای خبری مردم به مناطق آسیب دیده مراجعه می‌کنند و گاهی حجم اطلاعات ارائه شده نیز ممکن است مشکلاتی را بر سر راه مدیران سیاسی کشور به‌وجود بیاورد. در همین زمینه سازمان صدا و سیما با توجه به اهمیت این موضوع و حساسیت بالای آن در تصمیمات کشوری، ستادی جداگانه به نام ستاد مدیریت بحران را در این سازمان به‌وجود آورده تا در آن گروهی با تشکیل اتاق فکر، سیاست‌های مدیریت در مواقع بحرانی را مشخص کنند.

مهدی رضاییان، دبیر ستاد مدیریت بحران و رئیس حراست سازمان صدا و سیما، درباره مدیریت بحران در سازمان صدا و سیما جام‌جم گفت: برای واژه بحران همانند بسیاری از واژه‌های دیگر مانند دولت، ملت و... تعاریف مختلفی ارائه شده است اما تعریف قانونی آن چنین است: «بحران شرایطی است که در اثر حوادث، رخدادها و عملکردهای طبیعی و انسانی (بجز موارد موضوعه در حوزه‌های امنیتی و اجتماعی) به طور ناگهانی یا غیرقابل کنترل به‌وجود می‌آید و موجب ایجاد مشقت و سختی برای یک مجموعه یا جامعه انسانی می‌‌شود و بر طرف کردن آن نیاز به اقدامات اضطراری، فوری و فوق‌العاده دارد.»

وی درباره ضرورت و زمان تشکیل ستاد مدیریت بحران در صدا و سیما گفت: صدا و سیما جزو اولین نهادها و دستگاه‌های کشوری است که سال 82 به دلیل نیازهایی که با آن مواجه شد، اقدام به تشکیل ستادی تحت عنوان «ستاد فوریت‌ها» کرد.

رضاییان اضافه کرد: این ستاد در واقع مرجع هماهنگی و تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی، مناسبت‌های ملی و به‌طور کلی شرایط غیرعادی بود. مسئولیت این ستاد به‌عهده ریاست سازمان نبود و اعضای ستاد نیز معاونان و مدیران کل (ادارات کل مستقل) بودند. ستاد مورد نظر تا زمان تصویب و ابلاغ قانون «تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور»، یعنی اواسط سال 1387 با همین عنوان مشغول انجام وظیفه بود.

دبیر ستاد سازمان صداوسیما ادامه داد: پس از تصویب آیین‌نامه مجلس مبنی بر این‌که همه دستگاه‌ها مکلف به ایجاد ساختاری به نام «مدیریت بحران» شدند، ستاد یاد شده از «ستاد فوریت‌ها» به «ستاد مدیریت بحران» تغییر ساختار داد. به همین دلیل بنا به نظر رئیس سازمان، ساختار ستاد مدیریت بحران اواخر سال 1389 مورد بازنگری قرار گرفت و ساختار جدیدی با هشت کمیته، چهار گروه مستقل، یک دبیرخانه در مرکز و همچنین ساختار مشابهی تحت همین عنوان در صدا و سیمای مراکز استان‌ها ایجاد شد.

رضاییان درباره وظایف این ستاد گفت: رسانه ملی علاوه بر وظایفی که در شرایط عادی به‌عهده دارد، برای شرایط مختلف بحران نیز دو وظیفه دارد؛ یکی وظایف قانونی و دیگری وظایف ذاتی. بخشی از این وظایف براساس قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور و آیین نامه مربوط به عهده سازمان قرار گرفته و بخش دیگری از وظایف در واقع در اسناد محوری مانند سند سیاست‌های مدون نظام در سوانح و حوادث، سند افق رسانه، برنامه‌های سی ساله توسعه و... خلاصه می‌شود.

وی ادامه داد: همچنین شورای هماهنگی مدیریت بحران کشور (که سازمان صدا و سیما نیز عضو رسمی این شورا و همچنین شورای عالی مدیریت بحران کشور است)، دارای 14 کارگروه تخصصی است. یکی از این کارگروه‌های تخصصی، کارگروه تخصصی «آموزش و اطلاع‌رسانی» نام دارد که متولی این کارگروه نیز سازمان صدا و سیماست.

رضاییان با اشاره به این‌که برای کارگروه «آموزش و اطلاع‌رسانی» بالغ بر یکصد محور وظیفه تعریف شده و نزدیک‌به26 دستگاه، ارگان و نهاد در این کارگروه عضویت دارند، گفت: مدیریت بحران وظیفه سیاستگذاری، اجرا و نظارت بر اجرای آموزش عمومی مردم و اطلاع‌رسانی را برای تمام رسانه‌های گروهی اعم از صدا و سیما، خبرگزاری‌ها، نشریات، مجلات و.... به‌عهده دارد. علاوه بر این وظایف، سازماندهی نفرات، آموزش‌های عمومی و تخصصی دست‌اندرکاران رسانه ملی، تهیه برنامه‌های پنج ساله و برش‌های یکساله، برآورد و تأمین اعتبارات، برگزاری تمرین‌ها و مانورهای مختلف، پیگیری جهت تأمین و تولید برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی آموزشی، پوشش خبری حوادث و سوانح یا به عبارتی بحران‌ها، خنثی‌سازی شیطنت‌های رسانه‌های معاند، مقابله با عملیات روانی رسانه‌ای دشمن، نشست‌های آموزشی و توجیهی، برگزاری اردوهای مختلف آموزشی، تهیه طرح‌های مختلف مرتبط با مدیریت بحران، هماهنگی بخش‌ها و حوزه‌های مختلف در بحران‌ها و همین‌طور مأموریت‌ها و مناسبت‌های ملی، نظرسنجی‌های دوره‌ای، نیازسنجی‌های آموزشی و تحقیقاتی، انجام تحقیقات علمی، رصد آسیب‌پذیری‌ها در حوزه‌های مختلف، تأمین تجهیزات و امکانات ضروری برای شرایط مختلف بحران، تأمین اماکن رزرو برای شرایط بحران، تهیه دستورالعمل‌های مختلف در مسائل مشترک و تخصصی، راهبری ستادهای مدیریت بحران صدا و سیمای مراکز استان‌ها و... نیز بخش‌های دیگری از وظایف دبیرخانه ستاد محسوب می‌شود.

وی همچنین با اشاره با این‌که فعالیت‌های ستاد مدیریت بحران همیشگی است و مداومت دارد، اما در شرایط خاص مانند بروز سوانح و حوادث بزرگ یا در مناسبت‌ها و مأموریت‌های ملی این فعالیت‌ها وسیع‌تر می‌شود، گفت: یکی دیگر از اقدامات محوری ستاد در شرایط عادی ارتقای سطح آمادگی همکاران بویژه اعضای ستاد مدیریت بحران از طریق ارائه آموزش‌های مختلف و تمرین‌ها و مانورهای متفاوت است. این آموزش‌ها به دو بخش تقسیم می‌شود، یکی آموزش‌های عمومی، یعنی آنچه که باید مدیران و کارکنان سازمان برای شرایط بحران فرابگیرند، صرف‌نظر از شغل و جایگاهی که در ساختار سازمانی ستاد دارند و دسته دوم آموزش‌ها، در واقع آموزش‌های تخصصی است که برای مشاغل مختلف در نظر گرفته شده است.

رضاییان اضافه کرد: در مدت هشت سال فعالیت ستاد، تا امروز 34 مانور (از انواع مختلف) به‌وسیله دبیرخانه ستاد طراحی و با حضور تمام حوزه‌های مختلف سازمان به اجرا درآمده است. در این مانورها نقاط ضعف نفرات، تجهیزات و امکانات شناسایی و قابلیت‌ها مشخص شده است. برنامه‌ریزی‌های آموزشی ستاد در واقع براساس همین نتایج انجام می‌پذیرد.

امید مسعودی، مدیر گروه ارتباطات دانشکده سوره در زمینه لزوم تشکیل و فعالیت نهادی تحت نام مدیریت بحران در سازمان صدا و سیما به جام‌جم گفت: مدیریت بحران یکی از مباحث روز و مهم در علم ارتباطات است. این مبحث آنقدر اهمیت دارد که در واحدهای درسی دانشجویان ارتباطات نیز گنجانده شده و رعایت آن دستورالعمل‌های خاصی را می‌طلبد.

وی ادامه داد: مهم‌ترین موضوعی که در بحث مدیریت بحران مطرح است، میزان آمادگی و قدرت پیش‌بینی بحران پیش از وقوع آن و برنامه‌ریزی دقیق برای مقابله با آن است. اصحاب رسانه باید فرض را بر این بگذارند که هر لحظه ممکن است بحرانی به‌وجود بیاید و همیشه آماده باشند.

مسعودی افزود: روزنامه‌نگاری بحران به پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و عملیاتی کردن برنامه‌ها می‌پردازد. پوشش خبری نیز یکی از مهم‌ترین مسائلی است که در مواقع بحرانی می‌تواند به بهترین نحو، بحران پیش‌ آمده را مدیریت کند؛ این‌که خبرنگاران چگونه به محل بحران بروند و اخبار را با چه سرعتی پوشش دهند، چرا که سرعت در پوشش اخبار در این مواقع بسیار مهم است و نمی‌گذارد بحران ابعاد بزرگ‌تری پیدا کند.

وی با بیان این‌که گاهی یک رسانه نیز با عملکرد ضعیف خود می‌تواند به یک بحران تبدیل شود، گفت: اگر سیاست‌های خبری یک رسانه نتواند به‌طور کامل و جامع از پس شرایط بحرانی برآید ممکن است به جای کوچک کردن ابعاد بحران، بیشتر به آن دامن بزند.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: به‌عنوان مثال چند وقت پیش فیلمی از یک زورگیری در یکی از خیابان‌های تهران از تلویزیون پخش شد و در پی آن دلواپسی و نگرانی عمومی به وجود آمد.

شاید بتوان با این توجیه که پخش این فیلم توانست بخشی از مردم جامعه را با حقیقتی که وجود دارد آشنا کند انتشار آن را مثبت ارزیابی کرد. اما همین پوشش خبری از این ماجرا در نهایت به نگرانی و اضطراب در میان مردم و همچنین مختل کردن کار پلیس و آگاه کردن سارقان از پیگیری‌های پلیس منجر شد.

وی در رابطه با این موضوع که شفافیت خبری نباید امنیت ملی و افکار عمومی را دچار خدشه کند، گفت: مساله رازداری و امنیت ملی هر کشور بسیار بااهمیت‌تر از سرعت و شفافیت در پوشش خبری است. یک قانون کلی وجود دارد که باید از برخی اخبار که انتشار آنها ممکن است بحران بیشتری در جامعه ایجاد کند چشم بپوشیم. مثلا یک رسانه در مواقع بحرانی مثل جنگ نمی‌تواند و نباید بعد از وقوع یک بمباران، محل دقیق آن را نشان دهد یا مثلا تعداد دقیق آمار مرگ و میر در جنگ یا یک بحران طبیعی بیشتر از آن‌که جامعه را آرام کند آن را مشوش می‌کند.

مسعودی افزود: رسانه‌ها نباید خود را محدود به بعد خبری یک بحران کنند، بلکه گاهی اوقات می‌توان در قالب مطالب غیرخبری نیز اقدام به برنامه‌سازی کند.

وی گفت: گاهی یک رسانه برای مدیریت بحران پیش آمده به اشتباه یک موسسه یا شخص را متهم و او را مسئول اصلی بحران به وجود آمده معرفی می‌کند که این موضوع به نظر من لطمه زیادی به فرد یا موسسه وارد می‌کند.

داوود زارعیان، مدرس دانشگاه اما برخلاف نظر مسعودی عقیده دارد رسانه‌ها در مواقع بحرانی برای جلوگیری از التهاب افکار عمومی باید با سرعت هر چه بیشتر اخبار را پوشش دهند و باید در این زمینه بسیار شفاف عمل کنند.

وی افزود: معمولا مهم‌ترین اتفاقی که در زمان بحران می‌افتد، بحث گسترش شایعه در میان مردم است. شایعه نیز از نا آگاهی و شفافیت خبری نشات می‌گیرد و بسرعت هم پخش می‌شود و اثرات منفی زیادی در افکار عمومی دارد. به همین دلیل بر یک رسانه واجب است که در مواقع بحرانی شفافیت و سرعت را در پوشش خبری بحران به‌کار گیرد.

زارعیان ادامه داد: اصل «زود بگو، حقیقت را بگو» یکی از اصول مهمی است که هر رسانه باید آن را مورد توجه خود قرار دهد. البته این سرعت نباید به نوعی باشد که به تشویش اذهان عمومی منجر شود.

این کارشناس رسانه افزود: من معتقدم خبررسانی نباید به‌گونه‌ای باشد که امنیت و مصالح عمومی را دچار مشکل کند؛ بلکه خبرها باید به نوعی مهندسی شود که ضمن ارائه اطلاعات شفاف، خطوط قرمز را نیز رعایت کنند. همچنین خبرنگاران حرفه‌ای باید وارد عمل شوند و اخبار به‌گونه‌ای پوشش داده شود که مخاطب ضمن دستیابی به اطلاعات دست اول متوجه محدودیت‌ها هم بشود. مثلا این موضوع که منبع‌مان موثق نبوده یا مقام بالاتر اجازه نداده و یا... توجیهات خوبی برای عدم انتشار خبری برای مخاطبان نیست و بر افکار عمومی اثرات منفی می‌گذارد.

نگرش سنتی به مدیریت بحران بر این باور بود که مدیریت بحران یعنی فرونشاندن آتش؛ به این معنی که مدیران بحران در انتظار خراب شدن امور می‌نشستند و پس از بروز ویرانی نیز سعی می‌کردند تا ضرر ناشی از خرابی‌ها را هم به شکل محدود اطلاع‌رسانی کنند. اما امروزه کارشناسان معتقدند همواره باید مجموعه‌ای از طرح‌ها و برنامه‌های عملی برای مواجهه با تحولات احتمالی آینده در داخل سازمان‌ها تنظیم شود و مدیران باید درباره اتفاقات احتمالی آینده بیندیشند و آمادگی رویارویی با وقایع پیش‌بینی نشده را داشته باشند. با نگاهی به وظایف و مسئولیت‌هایی که ستاد مدیریت بحران در صدا و سیما به عهده دارد و با توجه به عملکرد مثبت سازمان صدا و سیما در این زمینه می‌توان به تحقق عملی مفهوم مدیریت بحران در رسانه ملی امیدوار بود.