فرونشست دشت‌های کرمان

16 سال کاهش بارش نزولات جوی و خشکسالی نقاط مختلف ، استان کویری و خشک کرمان را با بحران جدی کمبود آب مواجه کرده است و به تبع آن با حفر چاه‌های متعدد و برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی برای مصارف شرب، کشاورزی و صنعت، سطح سفره‌های آب زیرزمینی در دشت‌های این استان بشدت پایین رفته است.

در بسیاری از مناطق نیز آب چاه‌ها به حدی شور شده که برای استفاده شرب و کشاورزی مناسب نیست. ازسوی دیگر برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی باعث بروز پدیده فرونشست زمین در بیشتر دشت‌های استان کرمان و وارد شدن خسارت به مناطق مسکونی یا بخش‌های کشاورزی وصنعت شده است.

مدیرعامل شرکت آب وفاضلاب روستایی استان کرمان در این باره می‌گوید: متاسفانه خشکسالی سال‌های اخیر در استان کرمان باعث تمام شدن بعضی از منابع آبی یا شور شدن آنها در بیشتر دشت‌های استان شده که این موضوع فرونشست زمین را در این دشت‌ها در پی داشته است.

علی رشیدی می‌افزاید: طی چند سال گذشته میزان بارندگی در استان کرمان به حدی کم بوده که هیچ تاثیری روی منابع آب زیرزمینی نگذاشته و خشکسالی باعث خشک شدن چاه‌های آب، پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی و شور شدن آنها و افزایش هزینه‌ پمپاژ آب و انتقال آن به سطح زمین شده است.

افزایش بروز پدیده فرونشست زمین در دشت‌های مختلف استان کرمان باعث شده که کارشناسان زمین شناسی نسبت به خطرات و تبعات ویرانگر این پدیده هشدار دهند و خواستار جلوگیری استفاده بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی در خشک‌ترین و پهناورترین استان کشور شوند.

مدیر سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی استان کرمان در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به بروز پدیده فرونشست زمین در دشت‌های مختلف این استان می‌گوید: معمولا فرونشست زمین به دو صورت نقطه‌ای و منطقه‌ای رخ می‌دهد.

علی رشیدی می‌افزاید: پدیده فرو نشست نقطه‌ای در اثر انحلال لایه‌های زیرین زمین همچون گچ و آهک که قابلیت انحلال دارد یا ریزش حفره‌های غیرطبیعی ایجاد شده در زیر زمین همچون تونل‌های معادن و قنات‌ها به وجود می‌آید که به عنوان مثال می‌توان به بروز فرو چاله بزرگ دشت اختیارآباد در سال 1377 اشاره کرد.

وی بروز پدیده فرو نشست منطقه‌ای را که بیشتر دشت‌های استان کرمان با آن مواجه است، ناشی از بر هم خوردن تعادل طبیعی سفره‌ها و آبخوان‌های زیرزمینی می‌داند و می‌افزاید: بخشی از لایه‌های طبقات زمین توسط آب تامین می‌شود لذا با خروج آب از زمین این تعادل بر هم می‌خورد و بخشی از وزن لایه‌های زمین که توسط آب تحمل می‌شود، به ذرات خاک تحمیل می‌شود و افزایش فشار را روی طبقات خاک وارد می‌کند وبه مرور زمان باعث می‌شود یک منطقه وسیع به ابعاد یک دشت دچار فرونشست زمین شود.

علی رشیدی با بیان این که در گذشته‌های دور در دشت‌ها به دلیل این که برداشت آب از سفره‌های آب زیرزمینی توسط قنات‌ها صورت می‌گرفت و از طریق قنات به صورت هوشمندانه و حساب شده در فصول گرم و سرد از منابع آب زیرزمینی استفاده می‌کردند، فرو نشست زمین رخ نمی‌داد، می‌گوید: در دهه‌های اخیر با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از پمپ‌های مکانیکی برای برداشت آب‌های زیرزمینی ازطریق چاه‌ها و به موازات آن افزایش جمعیت و نیازی که به مصرف آب وجود داشته، برداشت‌های بی‌رویه‌ از منابع آب زیرزمینی صورت گرفته است.

وی تصریح می‌کند: بیشتر نقاط استان کرمان خشک و منابع آب‌های سطحی خیلی کم است، به همین دلیل بخش عمده آب مصرفی از منابع آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود که این امر باعث شده، برداشت‌های بی‌رویه تعادل آبخوان‌ها را به هم زده و همزمان با آن پدیده فرو نشست زمین شروع شود.

مدیر سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی استان کرمان با اشاره به مشاهده نخستین شواهد فرونشست زمین در حدود 40 سال قبل در دشت رفسنجان می‌گوید: طی سال‌های گذشته در دشت‌های زرند و سیرجان در شمال استان کرمان به وفور این پدیده مشاهده شده است.

علی رشیدی می‌افزاید: سطح آب‌های زیرزمینی در این مناطق بشدت پایین رفته و کشاورزان برای آبیاری باغات کشاورزی تقریبا هر دو سال یک بار مجبور به کف‌شکنی چاه‌ها برای دسترسی به سطح آب‌های زیرزمینی شده‌اند.

وی با بیان این که طی سال‌های گذشته فرو نشست زمین در دشت‌های شمالی استان کرمان همواره ادامه داشته، می‌افزاید: براساس بررسی‌ ‌های کارشناسی صورت گرفته سالانه در دشت رفسنجان حدود 30 سانتی‌متر، دشت زرند 25 سانتی متر و در دشت کرمان بین 20 تا 25 سانتی متر فرونشست زمین رخ داده که در دشت رفسنجان گاهی بیشتر از این میزان بوده است.

علی رشیدی فرو نشست زمین را فقط مخصوص دشت‌های شمالی استان کرمان نمی‌داند و با اشاره به نقش خشکسالی، گسترش کشاورزی و استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی در فرونشست زمین در جنوب این استان می‌گوید: بیشتر دشت‌های جنوب استان کرمان در مناطقی همچون قلعه گنج، منوجان، جیرفت و عنبرآباد، دشت ارزوئیه در غرب و دشت‌های فهرج و ریگان در شرق درگیر پدیده فرو نشست زمین است و هیچ منطقه‌ای در استان کرمان از فرو نشست زمین در امان نیست.

مدیر سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی استان کرمان با اشاره به خسارات فرونشست زمین به مناطق مسکونی شهرهایی همچون رفسنجان می‌گوید: فرونشست زمین در شهر رفسنجان باعث ایجاد شکاف‌های فراوانی روی دیوار‌های ساختمان‌ها شده و در بسیاری از روستاهای قلعه گنج و ارزوئیه در جنوب و غرب استان کرمان نیز این پدیده به ساختمان‌ها خسارات فراوانی وارد کرده است.

علی رشیدی تنها راهکار اصلی مهار این پدیده در بلندمدت را مدیریت برداشت از منابع آبی زیرزمینی عنوان می‌کند و می‌افزاید: پدیده‌ای که طی دهه‌ها شروع شده خیلی سریع متوقف و مهار نمی‌شود و نمی‌توان همچون هنگام وقوع سیل با یک سیل‌بند جلوی آن را گرفت.

به دلیل اجرا نشدن شبکه فاضلاب شهری در بسیاری از نقاط شهر کرمان، چاه‌های جذبی فاضلاب خانه را به لایه‌های زمین وارد می‌کند که به همین دلیل سطح آب‌های زیر سطحی در این شهر بالا آمده و خطر بروز پدیده فرو نشست زمین کمتر وجود دارد، اما راهکارهایی که برای رفع معضل بالا آمدن سطح آب‌های زیرزمینی در این شهر در نظر گرفته شده خود می‌تواند این شهر تاریخی را به یکباره در اعماق زمین مدفون کند.

مدیر سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی استان کرمان با بیان این که پدیده فرو نشست زمین در شهر کرمان زمانی شروع می‌شود که آب‌های زیرسطحی که در این شهر بالا آمده به وسیله شبکه فاضلاب یا پمپاژ به سرعت تخلیه و سطح آنها به صورت ناگهانی پایین برود، معتقد است در این حالت بروز پدیده فرو نشست زمین در شهر کرمان بسیار خطرناک است.

علی رشیدی می‌گوید: پمپاژ و خروج آب‌های زیرسطحی از شهر کرمان باید بسیار حساب شده و به آرامی صورت گیرد و آبی که به پایه‌های ساختمان‌ها نفوذ کرده طی یک برنامه مشخص و مدت زمان طولانی پایین برده شود تا باعث فرونشست زمین و وارد کردن خسارت به بناهای شهر نشود.

حکمت قاسم خانی - جام‌جم کرمان