عبارت‌هایی که ذهن را جادو می‌کند

تکیه‌کلام افراد می‌تواند به عنوان نشانه و علامتی برای شناخت و متمایز کردن آنها از دیگران مورد توجه قرار گیرد.

خصوصا تکیه کلام افرادی که به عنوان مجری در دنیای رسانه فعالیت می‌کنند و در دید عموم مردم هستند.

داشتن مهارت بازی با زبان

اگر بپذیریم برنامه‌های ترکیبی و مجری محور در تلویزیون نیز همچون سریال‌های نمایشی این رسانه از برنامه‌های پر مخاطب به حساب می‌آیند، آن وقت میزان اهمیت مجریان این برنامه به عنوان گردانندگان اصلی بر همگان روشن می‌شود.

مجری می‌تواند با تکیه بر ویژگی‌های ذاتی و مهارت‌های اکتسابی خود، اهرم جذاب شدن یا نشدن یک برنامه را به نفع خود بالا یا پایین بکشد.

علاوه بر ویژگی‌های شناختی، مطالعاتی و مهارت‌های بیانی و بدنی که یک مجری برای کسب اجرای خوب لازم دارد، مهارت‌های کلامی هم یک ویژگی ضروری دیگر است که یک مجری موفق باید واجد آن باشد.

استفاده از زبان در سطح ساده و روزمره ـ آن‌طور که عموم مردم از آن استفاده می‌کنند ـ چیزی نیست که یک مجری برای بیان مطالب خود به آن نیاز داشته باشد.

مجری باید از مهارت‌های زبانی بیشترین بهره را ببرد. منظور از مهارت‌های زبانی همه مهارت‌های ریز و درشتی همچون خوب گوش دادن، استفاده متناسب از کلمه‌ها در موقعیت‌های مناسب، کنترل هیجانات، رفتارها، احساسات و مدیریت زبان است.

تکیه‌کلام‌ها نیز جزو مهارت‌های زبانی به شمار می‌آید. این عبارت‌های عادتی ـ گفتاری، نه تنها معنا و مفهوم یک موضوع را به‌طور کلی بیان می‌کند، بلکه در عباراتی کوتاه و خلاصه و بعضا متفاوت یک مفهوم را در بهترین شکل خود تزئین می‌کند.

تکیه‌کلام‌ها این توانایی را دارد که یک اجرا را در بهترین شکل خود منحصربه‌فرد کند، آن را اختصاصی و حتی حافظه مخاطبان را با بخش‌هایی از آن برنامه درگیر نماید البته ناگفته نماند استفاده از تکیه‌کلام‌ها یا عبارت‌های کلیشه‌ای در سریال‌ها و کمدی‌های تلویزیونی نیز رایج است و بیشتر آنها ساخته خلاقیت درون‌متنی سازندگان آنهاست.

این تکیه‌کلام‌ها به‌واسطه قدرت و تاثیرگذاری‌شان بتدریج به مدلی اجتماعی بدل می‌شوند و کارکردی عمومی در زندگی روزمره می‌یابند.

به ‌طور مثال مهران مدیری در سریال شب‌های برره با خلق نوعی از ادبیات و زبان نمایشی که حتی قواعد گرامر هم داشت، توانست تا حد زیادی از تکیه کلام‌های برره‌ای‌ها را در میان مردم رایج کند.

او پیشتر با استفاده از کلماتی مثل«جان» یا «ببخشید» که با لحن و شکل خاصی ادا می‌شد، این کار را انجام داده بود.

اما نحوه استفاده از تکیه کلام‌ها در سریال‌ها تفاوت زیادی با اجراهای تلویزیونی دارد. سریال‌ها به‌واسطه ماهیت داستانی و موقعیت‌های نمایشی که دارند عموما از تکیه کلام‌هایی استفاده می‌کنند که به موقعیت‌های مختلف طنز وابسته هستند.

با نگاهی به اجراهای موفق تلویزیونی به این نکته می‌رسیم که وقتی مجریان به نوعی از بازی‌های زبانی در اجرای خود بهره برده‌اند، بیشترین تاثیرگذاری را میان مخاطبان خود داشته و به نوعی با همان عبارات در میان مردم محبوب شده‌اند.

صالح اعلا از مجریانی است که نه‌تنها از تکیه کلام‌هایی همچون «بینندگان جان» در برنامه دو قدم مانده به صبح استفاده می‌کرد، بلکه در اجرای خود از بیشترین بازی‌های کلامی و زبانی بهره می‌برد.

او علاوه بر استفاده از تکیه کلام‌های بدیع، بیانی خاص داشت و در اجرای خود بشدت با کلمات و جملات بازی می‌کرد و گاهی آنها را پس و پیش و کلمات را از شیوه معمول خارج می‌کرد. این موضوع او را به یک مجری با شیوه‌ای خاص و بدیع تبدیل کرد.

عادل فردوسی‌پور، مجری موفق و یکه‌تاز برنامه «نود» نیز از این دست مجریان است. عبارت معروف «چه می‌کنه این آقا!» یا استفاده مکرر از واژه «خب» در حد فاصل هر بخش از برنامه از تکیه کلام‌های اوست. بهرام شفیع نیز از جمله گزارشگرانی است که برای خودش یک تکیه کلام خاص طراحی کرد.

او با خلق عبارت «می‌ریم که داشته باشیم» یا «اسطقس‌دار» توانست اجرای متفاوتی با سایرین داشته باشد.

رضا رشیدپور و فرزاد حسنی نیز از مجریان جوانی بودند که از جملات ابتدایی و انتهایی منحصربه‌فرد در برنامه‌هایشان استفاده کردند.

حسنی در برنامه «کوله‌پشتی» با جمله همیشگی «خداحافظ همین حالا که من تنهام» که با لحن خاص خود او بیان می‌شد، بینندگان را بدرقه می‌کرد.

«خانم‌ها آقایان، سلام» نیز هنگامی که با صدای بلند و پرانرژی رضا رشیدپور ادا می‌شد به نوعی آغاز برنامه «شب شیشه‌ای» را اعلام می‌کرد. او در آخر هر برنامه با تکرار جمله «من و رها کن از این رنج تنهایی! خدانگهدار» با بینندگان خداحافظی می‌کرد.

محمدرضا شهیدی‌‌فر هم از مجریانی است که با تکیه کلام مخصوص به خود بین عموم مردم به شهرت رسید «مردم سلام» تکیه کلام او در ابتدای برنامه‌هایی است که او اجرایشان را به عهده دارد.

از این نمونه‌ها در میان مجریان تلویزیون کم نیستند اما بسیاری از آنها در دوره‌ای به صورت کمرنگ به‌وجود آمدند و به خاطر عمر کوتاهشان بسرعت از بین رفتند.

بسیاری از صاحب نظران معتقدند اصول اجرا باید به نحوی باشد که بتواند اجرای یک مجری را از سایر همکاران او متمایز کند.

یک اجرای منحصربه‌فرد می‌تواند تاثیر زیادی در ذهن مخاطب بگذارد. خلاقیت در استفاده از واژگان منحصربه‌فرد، یکی از ویژگی‌های مجریان موفق است. یکی از راه‌هایی که می‌توان هیجان و تنوع را در کلام به‌وجود آورد، استفاده از تکیه کلام‌هاست.

تکیه کلام‌هایی که به فراخور موضوع و محتوای برنامه مورد نظر، ابداع و آنقدر تکرار شود که به کلیشه‌ای ثابت در آن برنامه تبدیل شود. این کار هم مجری را شناسنامه‌دار می‌کند و هم برنامه او را.

نگاهی به اجراهای موفق در جهان نیز این موضوع را تایید می‌کند. برنامه «شصت دقیقه» که از سال ۱۹۶۸ از شبکه CBS آمریکا پخش می‌شود، برنامه «تاک شوی» معروف لری کینگ که از سال۱۹۸۵ در حال پخش است، از نمونه‌های موفق برنامه‌های مجری محور هستند که دوام و بقای آنها خود از تسلط مجریان و استفاده‌شان از بازی‌های زبانی و تکیه‌کلام‌های ویژه نشان دارد.

آنها می‌دانند بهترین راه برای ورود به بحث یا خداحافظی از بینندگان، بازی کردن با ذهن آنهاست. استفاده از عبارت‌های ویژه در ابتدا و انتها یا حتی در حین اجرا، مخاطبان را به این واژه‌ها عادت می‌دهد و آنها را مشتری برنامه می‌کند.

این عبارات کوتاه دوست داشتنی در ذهن مخاطب جادو می‌کند. با استفاده از این جملات بظاهر ساده که به آنها تکیه کلام می‌گوییم، یک مجری می‌تواند سند مالکیت برنامه‌ای را به‌نام خود ثبت کند.

مهراوه فردوسی - گروه رادیو و تلویزیون