گاز،‌ محور انرژی آینده جهان

انرژی مبنای رشد اقتصادی و توسعه کشور است. اقتصاد بدون انرژی معنا ندارد. با توجه به روند رشد توسعه اقتصادی دنیا مصرف انرژی نیز رو به افزایش است. سهم انرژی کشورهای در حال توسعه (چین، برزیل، هند و...) روز به روز در حال افزایش است و در این کشورها عموما نرخ رشد اقتصادی هم بالاست. مجموع اینها سبب می‌شود روند مصرف انرژی در آینده روند رو به افزایش و دارای شیب ملایم باشد. در همه پیش‌بینی‌های معتبر آژانس بین‌المللی انرژی و مراجع و موسسات مطالعاتی این مطلب دیده می‌شود.

نکته دوم، انرژی‌های فسیلی یا هیدروکربوری بوده که عمده‌اش نفت و گاز است. اینها انرژی‌های پرمصرف امروز هستند که روندها نشان می‌دهد پررنگ‌ترشدن روز به روز مباحث زیست‌محیطی و توسعه پایدار، عامل محدودکننده‌ای در مصرف انرژی‌های فسیلی نخواهد بود.

بر این اساس، باز هم پیش‌بینی‌های مراجع معتبر درخصوص نفت و گاز نشان می‌دهد روند مصرف نفت و گاز نیز طی3 ، 4 دهه آینده روند رو به افزایشی خواهد بود و روند مصرف گاز نیز نسبت به سایر انرژی‌ها شتاب بیشتری می‌گیرد. دلایلی هم دارد؛ اول این که در دنیا ذخایر عظیم گازی وجود دارد که دائما رو به توسعه و تولید هستند. دوم؛ در شرایط موجود انرژی‌‌ای که از گاز به دست می‌آید در مقایسه با انرژی‌های دیگر مثل نفت خام ارزان‌تر است.

نکته دیگر این که گاز پاک‌تر از نفت خام است و جزو انرژی‌های سازگارتر با محیط‌زیست محسوب می‌شود. این سه عامل سبب می‌شود روند مصرف گاز نسبت به نفت خام پیشی بگیرد. این فضایی است که در آینده در رابطه با مصرف گاز در دنیا وجود خواهد داشت، اما بخش عرضه گاز هم یک بحث کلیدی است. برای تامین امنیت عرضه در بلندمدت به عبارت ساده‌تر کشورها یا جوامعی که می‌خواهند سبد مصرف انرژی‌شان را روی گاز متمرکز کنند یا سهم بیشتری از مصرف انرژی‌شان را به گاز اختصاص دهند نسبت به تداوم امنیت عرضه گاز هم دغدغه دارند.

کشورهایی مثل روسیه، ایران و قطر به عنوان عوامل تعیین‌کننده روی این دغدغه‌ نقش دارند. سرجمع این سه کشور نزدیک به 60 درصد ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارند. بخش عمده‌ای از این ذخایر در پارس‌جنوبی به عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی مستقل جهان که بین ایران و قطر مشترک است، قرار دارد. لذا نگاه به این ذخایر و گازی که از آن استخراج می‌شود برای دنیا مهم خواهد بود.

به اعتقاد من، ما درخصوص استفاده بهینه از ذخایر گازی استراتژی روشنی نداریم، این ایراد فقط مربوط به امسال نیست. سال‌هاست که این ایراد را داریم. چند دلیل نیز بر آن مترتب است؛ یکی این که ترکیبی از ذخایر نفتی و گازی را در حد بسیار زیاد داریم. هم در ذخایر نفتی در دنیا در رده دوم هستیم و هم در ذخایر گازی جمعیت مصرفی و مناطق سردسیری زیادی داریم، مصرف انرژی نیز در کشور بالاست. راندمان مصرف انرژی در داخل راندمان مناسبی نیست. از آن طرف ذخایر نفتی ما در نیمه دوم عمرشان قرار دارند و نیازمند اعمال روش‌های ازدیاد برداشت و در راس آنها تزریق گاز هستند که منجر به ایجاد ارزش افزوده قابل قبولی در زنجیره استفاده از گاز و نهایتا تولید نفت از طریق بازیابی مخازن خواهد بود. بحث دیگر بحث ورود گاز یا اجزای تشکیل‌دهنده گاز در زنجیره صنعت پتروشیمی از جمله الفین‌ها و متانول است. همه اینها نشان می‌دهد که ما برای استفاده بهینه از ذخایر گازی با گزینه‌های متعددی روبه‌رو هستیم.

در کنار اینها فرصتی داریم که به ما نسبت به کشورهای عربی مثل قطر مزیت می‌بخشد، آن هم موقعیت ژئوپلیتیک و دسترسی بهتر و باصرفه‌تر ما به بازارهای عمده انرژی دنیاست. از یک سمت به اروپا و از آن طرف هم به جنوب شرق آسیا و همسایگی‌مان پاکستان و افغانستان. در چنین شرایطی ذخایر گازی زیاد هم داریم که قابل توسعه هستند اگرچه بخش زیادی از ذخایر گازی ما گازهای همراه نفت است که نمی‌شود مثل گاز مستقل با آن رفتار کرد، زیرا در صورت استحصال آن گاز و مصرف آن، نفت زیادی را در میادین از دست خواهیم داد و این کاری غیراقتصادی است. اگر بحث ما صرفا روی گاز مستقل متمرکز باشد، به اعتقاد بنده در صورتی که برنامه‌های توسعه‌ای بخصوص در پارس جنوبی خوب پیش برود، به عبارت ساده‌تر اگر بتوانیم تمام طرح‌ها و برنامه‌ریزی‌های 24 فاز پارس جنوبی را اجرا کنیم، فکر می‌کنم بتوانیم ظرفیت تولید گاز بسیار بالایی در روز را ایجاد کنیم. این ظرفیت می‌تواند در مصرف داخلی جایگزین فرآورده‌های نفتی گرانقیمت شود تا در کنار آن امکان صادرات فرآورده‌های نفتی فراهم شود. در بخش تزریق می‌توان میادینی را که در اولویت برای تزریق قرار دارند، پوشش داد و از نظر صرفه و صلاح اقتصادی و مباحث حاکمیتی، امنیتی و بین‌المللی می‌توان نگاهی نیز به پروژه‌های صادرات گاز داشت، زیرا نباید این پروژه‌ها را صرفا از منظر اقتصادی ارزیابی کرد. منافع جانبی آن بخصوص در حوزه وابستگی سایر کشورها به انرژی کشورمان را نیز باید در نظر گرفت.

این پروژه از چند جهت تحت‌الشعاع مقولات جانبی قرار گرفت. یک بخش این است که هند به عنوان کشوری با رشد اقتصادی بالا و رشد رو به توسعه، بسیار به انرژی گاز نیازمند است. منابع تامین گاز این کشور، ایران و قطر است.

ایران امکان دسترسی به خشکی ـ که هزینه‌اش کمتر است ـ دارد، اما قطر ندارد. از شمال روسیه نیز باید از مسیر افغانستان عبور کند که مخاطرات و ریسک‌های آن را باید در نظر بگیرید به علاوه این که خریدهایی در مقیاس کوچک‌تر از جنوب شرق، استرالیا و کشورهای جنوب شرق آسیا ـ که آنها هم کم و بیش تولید گاز دارند و عمدتا در قالب LNG صادر می‌کنند ـ در این پروسه مورد ملاحظه قرار می‌گیرند.

با این حساب هند باید از ایران خرید کند، اما سوال این است که چرا پروژه اجرایی نشده است، معنی‌اش این است که ملاحظات جانبی سبب این قضیه شده یعنی حاشیه بر متن غلبه کرده است. یک بخش مهم حاشیه آمریکاست که تلاش می‌کند وابستگی بلندمدت هند را به ایران کمرنگ کند. نکته دوم، مناقشات هند و پاکستان است که خط لوله می‌خواهد گاز را از طریق پاکستان به هند ترانزیت کند. ممکن است این مناقشات باعث افزایش ریسک و مخاطرات بخشی از لوله شود که در قلمرو پاکستان بخصوص در منطقه (کشمیر)‌ یا از این طرف در منطقه بلوچستان قرار دارد، بشود.

از آن طرف، رقبای اقتصادی ما (قطر و روسیه)‌ اگر در جایی بتوانند به قضیه دامن می‌زنند تا بتوانند در عرصه رقابت اقتصادی خودشان را پیش بیندازند. اینها سبب شده ما نتوانیم به توافقات روشنی برسیم.

زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد