نگاه از تاریخ‌به تاریخ

یکی از این دژها، قلعه جلال الدین گرمه است  اگر در مسیر جاده گرمه ـ جاجرم حرکت کنید، پس از طی 5 کیلومتر، تپه‌ای بلند در کنار جاده می‌بینید که بر فراز آن دژی باستانی و استوار با همان فرم و شکل اولیه قرار دارد. دیدن این منظره برای بسیاری از مسافران چنان وسوسه آمیز است که بی‌درنگ خودروی خود را در کنار تپه متوقف کرده و به عزم بازدید از یک قلعه زیبای تاریخی، رنج صعود از تپه‌ای با شیب نسبتا زیاد را به جان می‌خرند.

بنا از سنگ، آجر، گچ و ملاط ساروج ساخته شده به طوری که در لایه خارجی بنا از سنگ و در لایه داخلی آن از آجر و سنگ استفاده شده است. با همان نگاه اول می‌توان فهمید که این قلعه کاربرد نظامی و دفاعی داشته است.

دژ جلال‌الدین دارای پلان 6 ضلعی است و از 6 برج دایره‌ای شکل در راس هر ضلع تشکیل شده که این برج‌ها 2 طبقه هستند. شما می‌توانید پس از داخل شدن به قلعه به برج‌های آن سرزده و با‌احتیاط از پله‌ها بالا بروید تا از دریچه‌های دیده‌بانی برج‌ها، منظره‌ای را بنگرید که قرن‌ها پیش، دیده‌بانان و نگهبانان دژ مشابه آن را دیده‌اند. هر‌دیوار قلعه دارای 3 برج و هر برج دارای 4 دریچه است که کاربرد دیده‌بانی و تیراندازی داشته است. بخش داخلی هر برج از سمت داخل قلعه شامل یک فضای مسقف با پلان دایره ناتمام و ورودی آن به شکل طاق بسیار بلند و باریک است. در قسمت بالای برج و سقف فضای مذکور محل دیده‌بانی و نگهبانی تعبیه شده که به صورت اتاقکی با 3 دیوار و بدون سقف دیده می‌شود که در دیوار خارجی به سمت بیرون قلعه حفره‌های دیده‌بانی در آن تعبیه شده است. جالب این که تنها ورودی قلعه در ضلع غربی واقع شده است.

دورتادور داخل قلعه «سرباز گرد» وجود داشته که در حال حاضر فقط قسمتی از آن سالم مانده است. «سرباز گرد» به راهروهای نسبتا باریکی گفته می‌شود که در کنار دیواره‌های داخلی برج و در حاشیه کنگره‌ها ساخته می‌شدند تا سربازان امکان حرکت کردن در آنها و دسترسی به تمام دیواره‌های دفاعی قلعه را داشته باشند.

به صورت پراکنده در داخل قلعه آثار سازه‌های معماری مانند اتاق دیده می‌شود. ضخامت دیواره قلعه از طرف برج یک متر و 10 سانتی‌متر است. در ضلع شمال غربی در داخل بنا حفره‌ای عمیق دیده می‌شود که احتمالاٌ چاه آب تامین‌کننده ساکنان دژ بوده است. در طرفین جنوب غربی و شمال شرقی این تپه چشمه‌هایی وجود دارد که از طریق یک چاه زیرزمینی به هم متصل هستند و چاه درون قلعه نیز دقیقا در این مسیر قرار دارد.

دیوارهای بلند خارجی بنا در بعضی از قسمت‌های شمالی از ناهمواری‌های کوه تبعیت می‌کند. سنگ‌های به کار رفته در نمای خارجی بنا هم تا اندازه‌ای صاف است.

در طبقه دوم قلعه، خمره‌هایی کار گذاشته شده بود که متاسفانه همه آنها تخریب شده و فقط جای آنها باقی است. این خمره‌ها که تعداد آنها قابل توجه است به ساکنان داخل قلعه این امکان را می‌داد تا برای مدت‌های طولانی مواد خوراکی و آذوقه مورد نیاز خود را در داخل قلعه، انبار و ذخیره نمایند.

قلعه جلال‌الدین در دوره ایلخانان ساخته شد و تا دوره قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفت و پس از آن متروک شد.