پشت صحنه مجموعه "سرگشته"

پیش از این برای تهیه گزارش از پشت صحنه مجموعه مختارنامه به این فضای تاریخی آمده بودم و اینک در یکی از روز‌های داغ تابستان برای بازدید از به تصویر کشیدن برهه‌ای دیگر از تاریخ صدر اسلام به این مکان آمده‌ام.

وارد فضای تاریخی می‌شوم، سال 37 هجری قمری است و شخصی به نام عبیدالله‌ابن حر جوفی موضوع اصلی قصه سیدجلال‌الدین دری است؛ برگی از تاریخ صدر اسلام که تاکنون به تصویر کشیده نشده است.

قصه مردی که از زمان حضرت علی(ع)‌ حضور داشته و در جنگ صفین مقابل او به جنگ می‌پردازد و در واقعه کربلا نیز امام حسین را تنها می‌گذارد و به دعوت او جواب رد  می‌دهد.

زمانی که این نوشتار را می‌خوانید، قطعا از گرمای تابستانی خبری نیست و این پروژه به تهیه‌کنندگی سیدافضل میرلوحی و کارگردانی محمدحسین حقیقی مراحل فنی را طی می‌کند تا برای پخش در ایام محرم آماده شود.

قبل از هر چیز به سراغ میرلوحی طراح، محقق و تهیه‌کننده مجموعه تلویزیونی «سرگشته» می‌روم تا  در جریان روند تولید این پروژه قرار بگیرم و اطلاعاتم را درباره شخصیتی که در این مجموعه به آن پرداخته می‌شود، کامل کنم.

وی که از جریان تولید و سرعت کار راضی به نظر می‌رسد، می‌گوید: سال 1388 طرحی درباره زندگی عبیدالله ابن حرجوفی به ذهنم رسید.

از دلایل جاذب بودن این شخصیت و پرداختن به زندگی او ـ‌‌ که جرقه ساخت این مجموعه را در ذهنم ایجاد کردـ این بود که از سال 37 هجری و در زمان حضرت علی(ع) حضور داشته و از طرفداران عثمان بوده که در جنگ صفین با آقا جنگید و پس از جنگ گرفتاری‌ای برایش پیش آمد که به خود آقا متوسل شد.

جوفی کسی بود که امام حسین(ع) شخصا به دیدارش می‌رود و او به دعوت امام جواب رد می‌دهد که البته بعدها پشیمان می‌شود.

وی با اشاره به این که 6 ماه تحقیق درباره این شخصیت در دل تاریخ صورت گرفته است، می‌گوید: تلاش کردیم زوایای زندگی‌اش را کامل باز کنیم یعنی از سال 37 هجری تا سالی که کشته شد که حدود 68 هجری می‌شود. دوران حیاتش به بعد از زمان قیام مختار می‌رسد، ولی ما در این مجموعه تا زمان حدود 61 هجری، دعوت امام حسین(ع) از جوفی و بازتاب‌های این جواب بسنده کرده‌ایم.

میرلوحی ادامه می‌دهد: این تحقیقات برای نگارش فیلمنامه در اختیار آقای سیدجلال‌الدین دری قرار گرفت و سپس به طرح و برنامه ارجاع شد که به عنوان اولین کار نمایشی شبکه قرآن و معارف سیما با طبقه کیفی «الف» تصویب شد.

او با توضیح این که قرار بود، مجموعه برای محرم سال گذشته آماده شود، ابراز امیدواری کرد تا ان‌شاءالله با تلاش همکارانش «سرگشته» در 10 قسمت 45 دقیقه‌ای برای محرم امسال آماده پخش شود.

تهیه‌کننده سرگشته درباره آغاز کار تولید گفت: پیش‌تولید کار از فروردین ماه شروع و از خرداد ماه کلید کار زده شد. همکارانم خوب کارکردند و تیم توانایی دور هم جمع شدند. بازیگران خوبی در کار حضور دارند.

خانم گلچهره سجادیه را بعد از 20 و اندی سال آوردیم و ایشان هم از متن خوشش آمد و هم با ما کنار آمد. در کنار ایشان بازیگران خوب سینما و تئاتر مانند آقایان علی دهکردی، امیر دژاکام، زهیر یاری، مصطفی عبداللهی، فرداد صفاخو، محرم زینال‌زاده، احمد علامه دهر، علی جاویدفر، شهراد وثوقی، احمد نمازی و خانم‌ها سولماز حصاری، بهناز جعفری، بهار ارجمند، آزیتا ترکاشوند و الهام فریدی با گروه ما همکاری دارند. سعی کردیم از بازیگرانی استفاده کنیم که در آثار تاریخی بازی نکرده‌اند یا کمتر در چنین آثاری حضور داشته‌اند.

میرلوحی ادامه می‌دهد: به لحاظ تیم تولید، حسن کریمی یکی از بهترین مدیران تصویربرداری است که مسوولیت تصویر را دارد. همین طور طراح گریممان امیر اسکندری و عباس کبیری مدیر تولید آثار بزرگ و فاخری بودند که در این پروژه ما را یاری می‌کنند.

حسین بشاش صدابرداری کار را بر عهده دارد و مهران یوسف‌زاده هم طراحی صحنه و لباس را انجام داده‌ است. همه این دوستان و همکاران دست به دست هم دادند تا در کنار محمدحسین حقیقی به عنوان کارگردان، اثری فاخر به یادگار بگذارند.

به محض ورود به احمدآباد مستوفی و آغاز سفری تاریخی به سال‌های 37 هجری قمری با شلوغی بازار کوفه روبه‌رو می‌شوم و در میان این جماعت، عبیدالله ـ با بازی زهیر یاری ـ دیده می‌شود که با دوستش مالک ـ با بازی مصطفی عبدالهی ـ موضوعی را در میان می‌گذارد. روز عروسی او با نوال است که سولماز حصاری نقش آن را ایفا می‌کند.

ریل شاریو وسط بازارچه گذاشته شده و گروه تصویر، دوربین را روی شاریو می‌گذارند تا حسن کریمی، دیالوگ‌های دو نفره عبید با مالک را با حرکتی نرم در قاب دوربین به ثبت برساند.

در حرکت دو شخصیت عبیدالله و مالک صحبت بر سر مشکلی است که از سوی عبید مطرح می‌شود و مالک او را راهنمایی می‌کند. در این سکانس از پلان‌های خرد تک‌شات و دوشات نیز استفاده می‌شود که حکایت از تنوع تصویری در دکوپاژ کارگردان دارد.

حقیقی که صبور و خونسرد به نظر می‌آید، در آرامشی خاص که به گروهش نیز منتقل می‌کند، با دقت و وسواس کار را پیش می‌برد.

زهیر یاری که آستانه سختی بازی در آثار تاریخی و جنگی را قابل قیاس با کارهای دیگر نمی‌داند، در نقش جوفی ظاهر شده است. او معترف است، تحمل حضورش در این گونه آثار کم شده و امیدوار است فضاهای دیگری را تجربه کند.

وی کاراکتر جوفی را با حالات متغیری آنالیز کرده، او را در برخی موارد فردی با عاطفه می‌داند، در حین این که در جایی دیگر بسیار خشن و پرخاشگر است. او را در جایی خودشیفته می‌بیند و استنباط شخصی‌اش این است که جوفی آدم بزرگ‌زاده‌ای است و بزرگ منشی‌ای در وجودش دیده می‌شود.

از یک سو جسارت در او مشهود است ولی در برخی حالاتش می‌بینیم که چقدر از ترس قالب تهی می‌کند و در واقع با این شرایط، بازی در قالب شخصیتی که پایدار نیست، خیلی دشوار است.

یاری با اشاره به این که تلاش می‌کند، حالات متغیر این شخصیت را بخوبی نشان دهد، می‌گوید: جوفی شاعر است و از طرف دیگر جنگجو نشان می‌دهد، رفتار این شخصیت غیرقابل پیش‌بینی است.

بازیگر نقش بنیامین در سریال حضرت یوسف، بازیگری در آثار تاریخی را مستلزم خصایص مختلف می‌داند که از اهم آنها به آشنا بودن هنرمند با فضای کلاسیک اشاره می‌کند.

وی درباره چگونگی نزدیک شدنش به نقش می‌گوید: اطلاعات محدودی درباره این شخصیت داشتم شاخص‌ترین فراز زندگی او رویارویی وی با حضرت علی و دادن جواب رد به دعوت امام حسین(ع)‌ است. برای تکمیل اطلاعاتم ابتدا به متن فیلمنامه مراجعه کردم و سپس با توضیحات تهیه‌کننده و کارگردان اطلاعاتم را کامل کردم.

وی در خصوص ایفای نقش اول در آثار معتقد است، مسلما کسی که حضور پررنگ‌تری دارد امکان دیده شدن بیشتری دارد اما دلیل بر تاثیرگذاری نیست، چراکه ممکن است لحظات دیدنی و خاصی نداشته باشد و حتی گاهی طولانی بودن نقش باعث خستگی و کسالت مخاطب ‌شود. از طرفی ممکن است نقش کوتاه به دلیل این که در لحظه خاصی رویداد مهمی را به تصویر می‌کشد، تاثیرگذارتر باشد.

امیر دژاکام که در نقش عکرمه در مجموعه سرگشته ایفای نقش می‌کند، برای اولین بار در کارنامه بازیگری‌اش نقش منفی را تجربه می‌کند. او در این مجموعه شخصیت عکرمه را از جوانی تا پیری بازی می‌کند و شخصیتی است که تمام زندگی‌اش را برای تصاحب زنی به نام نوال خرج می‌کند.

او به هر حیله‌ دست می‌زند تا به هدفش برسد و زمانی که عبید به جنگ می‌رود و خبر کشته شدنش می‌آید، عکرمه شرایط را مناسب می‌بیند تا به خواستگاری نوال برود.

دژاکام به عنوان نویسنده و کارگردان و بازیگر تئاتر از سال 81 کار تصویر را در کنار همایون شهنواز شروع کرده است. او که سالیان سال کارگردانی کرده، کارکردن با کارگردانان دیگر را سخت می‌داند و معتقد است: این دو مقوله، دنیای متفاوتی دارند و باید بپذیرم، زمانی که بازیگری می‌کنم فقط به همین مقوله فکر کنم. اوایل این دو دنیا را با هم اشتباه می‌گرفتم یعنی حین بازی روی سن با همبازی‌های خودم کارگردانی می‌کردم که بارها به من تذکر داده شد که من در اینجا بازیگر هستم نه کارگردان و من عذرخواهی می‌کردم. به هر حال ذهن من عادت به کارگردانی و آنالیز نقش و هدایت کردن داشت و در این 10 سالی که وارد سینما شده‌ام، یاد گرفته‌ام باید به کارگردانم اعتماد کنم و به جای این‌که حرف بزنم و نظر بدهم، می‌گویم اجازه می‌دهید یک اجرای دیگر داشته باشم.

وی با اشاره به حضور گلچهره سجادیه در این پروژه، او را بازیگری پرقدرت و پرانرژی معرفی می‌کند و افتخار خود را همبازی بودن با این بازیگر می‌داند و این‌که پیش از این در یکی از نمایشنامه‌هایی که کارگردانی کرده، این بازیگر در آن ایفای نقش کرده است.

این بازیگر ایفای نقش‌های تاریخی را سخت‌تر می‌داند و معتقد است: واکنش بازیگر هراندازه رئال‌تر و معمولی‌تر باشد باورپذیرتر است. ما به دلیل فاصله تاریخی باید تخیلی داشته باشیم نسبت به آن شرایط تاریخی و رفتار آدم‌ها و بعد متناسب با شرایط پروداکشن و تولید، لباس و گریم و... به کمک می‌آید.

دژاکام درباره ضرورت پرداختن به تاریخ در آثار سینمایی و تلویزیونی می‌گوید: بدیهی است که ضرورت دارد، به این دلیل که اگر ما پس از مرگ می‌توانستیم زنده شویم با تجربیاتی که از گذشته داریم، می‌توانستیم زندگی موفق‌تری داشته باشیم. چون این امکان وجود ندارد، ما باید از تجربیات دیگران استفاده کنیم. تجربیات دیگران را می‌توان هم در زندگی معاصر و هم در تاریخ جستجو کرد.

وی ادامه می‌دهد: تاریخ به ما کمک می‌کند بن‌ها و ریشه‌ها، سرمنشأ حوادث و چگونگی رقم خوردن روزگار امروزمان را پیدا و دقت بکنیم که راه اشتباه گذشته را تکرار نکنیم.تاریخ خیلی کمک‌کننده است و باعث شناخت یک ملت می‌شود تا پیشینه‌های فرهنگی خود را بشناسد.

عوامل دیگری که در این پروژه، میرلوحی را یاری داده‌اند، عبارتند از: ناظر محتوایی: دکتر محمدحسین رجبی دوانی، دستیار اول کارگردان: فرشاد اسدالله‌پور، دستیار دوم کارگردان: حمیدرضا بیدگل و بهنام جعفری، منشی صحنه: ندا قائدی مقامی، عکاس: مژده لباسچی، مدیرتولید: عباس کبیری، مدیر برنامه‌ریزی: امیر سلیم‌خانی، دستیار برنامه‌ریز: امید رحمتی، مدیر تدارکات: بهرام هنرمند، تدوین: بهرام دهقان، موسیقی: امیر بکان، خواننده: علیرضا قربانی و جلوه‌های ویژه بصری: داوود بیدل.

بهناز وفایی وحدت